Achtergrond›De Aspermolen in Asperden

Achtergrond · Asperden · Graefenthal · Van den Loe / Van de Loo

De Aspermolen in Asperden

Acht eeuwen molengeschiedenis aan de Niers — van kloostermolen van Graefenthal tot een van de belangrijkste plaatsen in de geschiedenis van de familie Van de Loo.

De Aspermolen ligt aan de Niers bij Asperden, ten noordwesten van Goch. De voormalige watermolen maakte deel uit van een grotere agrarische hofanlage. Aan de rivierzijde bevond zich het radhaus; twee dichtgezette boogopeningen herinneren nog aan de watertoevoer naar het vroegere molenrad.1 Voor de geschiedenis van de familie Van den Loe / Van de Loo is deze plek van bijzondere betekenis. Vanaf het einde van de zestiende eeuw raakte een tak van de familie er langdurig mee verbonden.

Van kloostermolen tot familiegeschiedenis

  • 1301 Eerste bekende schriftelijke vermelding: de watermolen wordt door de graaf van Gelre aan het cisterciënzerinnenklooster Graefenthal geschonken.2
  • 16e eeuw Naast het malen van graan krijgt de molen andere functies, waaronder het verwerken van eikenschors voor de leerlooierij.3
  • 1595 Na een brand aan het einde van de zestiende eeuw wordt de molen herbouwd. Hendrick van den Loe, in andere bronnen ook Hendrick van Beloe genoemd, verschijnt als erfpachter en wordt het beginpunt van de langdurige band tussen de Asperdense familie en de molen.4
  • 1805 Na de secularisatie komt de molen volgens de overgeleverde geschiedenis in eigendom van Engelbert van de Loo.5
  • 1959 Een grote brand maakt een einde aan het eigenlijke molenbedrijf. Het gebouw wordt later hersteld en blijft behouden.6

Graefenthal en de Niers

De geschiedenis van de molen kan niet los worden gezien van klooster Graefenthal. Dit cisterciënzerinnenklooster werd in 1248 door graaf Otto II van Gelre gesticht in de Niersniederung tussen Asperden en Kessel. Het klooster bouwde in de omgeving een omvangrijk goederenbezit op. De Aspermolen was een van de economische onderdelen daarvan.7

Een betrouwbare cultuurhistorische beschrijving van KuLaDig vermeldt dat de molen in 1301 door de graaf van Gelre aan Graefenthal werd geschonken en vervolgens als klostermolen in pacht werd geëxploiteerd. Daarmee is 1301 geen vermoedelijke stichtingsdatum: de molen bestond toen al. Hoeveel ouder hij precies is, is op basis van de hier geraadpleegde bronnen niet vast te stellen.2

Meer dan graan malen

De Aspermolen ontwikkelde zich in de loop van de eeuwen tot meer dan een gewone korenmolen. De geschiedenispagina van de huidige Aspermühle beschrijft naast het malen van graan een volmolen voor het verdichten van wollen stoffen en in de zestiende eeuw een looimolen, waarin onder meer eikenschors tot looistof werd verwerkt. De nabijheid van het Reichswald maakte die laatste activiteit praktisch aantrekkelijk.3

Voor de precieze datering van deze bedrijfsfuncties lopen de moderne samenvattingen overigens niet geheel gelijk. KuLaDig dateert de toevoeging van de volmolen rond 1730, terwijl de bedrijfsgeschiedenis van de huidige Aspermühle een oudere oorsprong suggereert. Daarom is het verstandiger de aanwezigheid van verschillende molenfuncties als vastgesteld te beschouwen, maar niet iedere vroege datering zonder nader archiefonderzoek als zeker over te nemen.8

1595: Hendrick van den Loe en de herbouw

Voor de familiegeschiedenis ligt het scharnierpunt in 1595. De Aspermühle-website vertelt dat de molen tijdens de onrust aan de Nederrijn door brand werd getroffen en dat het klooster vervolgens een kapitaalkrachtige erfpachter zocht die de herbouw kon dragen. Die nieuwe pachter was Hendrick van den Loe.4

Juist hier is bronkritiek nodig. De huidige Aspermühle presenteert het verhaal over de omstandigheden van de brand expliciet als familieoverlevering. Het bestaan van de laat-zestiende-eeuwse brand en de herbouw door Heinrich/Hendrick van Beloe wordt daarentegen ook door KuLaDig vermeld. In de biografie van Hendrick wordt bovendien verwezen naar de Graefenthal-oorkonde van 12 december 1595 betreffende zijn erfpacht. Het is daarom verantwoord om de overgang van de molen naar Hendrick en de herbouw als stevig onderbouwd te beschrijven; motieven en precieze omstandigheden rond de brand vragen meer terughoudendheid.9

Zie ook Van den Loe, Van de Loe en Van de Loo: naamvormen en familiekenmerk.

Naamvormen. In de bronnen komen voor dezelfde familie verschillende vormen voor: van den Loe, van de Loe, van Beloe en later vooral Van de Loo. Op deze website wordt per persoon zoveel mogelijk de naamvorm gebruikt die bij diens eigen periode en bronnen past. De variatie is daarom niet stilzwijgend gladgestreken.

Een molenaarsfamilie in Asperden

Hendrick trouwde met Engel(berta) Ver, dochter van molenmeester Hendrick Ver. Daarmee kwamen familie- en bedrijfscontinuïteit bij de molen samen. De huidige Aspermühle noemt Hendrick en Engelberta als uitgangspunt van de Asperdense Van-de-Loo-lijn.10 Voor de afzonderlijke generaties blijft echter genealogische controle noodzakelijk: de bedrijfsgeschiedenis van de Aspermühle is een waardevolle aanvullende bron, maar de genealogische gedeelten ervan steunen mede op onderzoek uit de familiekring.

De molen bleef vervolgens generaties lang verbonden met Van-de-Loo-nakomelingen. In 1805, kort na de secularisatie van Graefenthal, werd zij volgens zowel de bedrijfsgeschiedenis als KuLaDig door de familie in eigendom verworven.5

Het gebouw dat op oude foto's zichtbaar is

Historische foto's tonen een fors bakstenen molencomplex direct aan het water, met een hoge hoofdvleugel, zadeldak en een lager rad- of bedrijfsgebouw aan de Niers. Een opname van vóór de brand van 1959 laat deze bouwmassa bijzonder duidelijk zien. Juist deze foto's zijn waardevol als visuele bron: wanneer de Aspermolen in genealogische schema's wordt getekend, kan het gebouw daarop worden gebaseerd in plaats van op een willekeurige romantische watermolen.11

Brand, herstel en huidige toestand

In 1959 werd het complex opnieuw door brand getroffen. KuLaDig beschouwt dit als het einde van de maalderij. De aangeleverde bedrijfsgeschiedenis bevat foto's van de brand, de bluswerkzaamheden en de daaropvolgende reconstructie. Het gebouw werd later hersteld; delen van het historische watersysteem zijn nog aan het gebouw en in het landschap afleesbaar.6

Waarom de Aspermolen voor deze familiegeschiedenis belangrijk is

De Aspermolen is meer dan een decor bij een reeks namen. Zij laat zien hoe familiegeschiedenis, landschap en economie elkaar raken. Met Hendricks komst naar Asperden verschoof het geografische zwaartepunt van deze familietak. De molen bracht de familie bovendien in het netwerk van Graefenthal, de Niers, lokale pachtrechten en aanverwante families. Vanuit die Asperdense wereld ontstonden later verbindingen met onder meer Kessel en de Schaerhof.

Daarom wordt de geschiedenis van de molen op deze website als afzonderlijke achtergrond behandeld. In de biografieën van Hendrick en zijn nakomelingen volstaat vervolgens een korte uitleg met een verwijzing naar deze pagina. Zo blijft het persoonlijke levensverhaal centraal staan, terwijl de bredere historische context toch beschikbaar is.

Bronkritische status

Sterk: bestaan en ligging van de molen, schenking aan Graefenthal in 1301, laat-zestiende-eeuwse brand/herbouw, Hendrick/Heinrich van Beloe als heropbouwer, brand van 1959.

Met voorbehoud: de precieze omstandigheden en financiering van de brand/herbouw in 1595 en enkele vroege dateringen van nevenactiviteiten; deze worden in de bedrijfsgeschiedenis deels als familieoverlevering of zonder directe bronverwijzing verteld.

Bronnen en noten

  1. Cultuurhistorische inventarisatie. KuLaDig – Kultur.Landschaft.Digital, Aspermühle an der Niers, beschrijving van ligging, gebouw en waterbouwkundige resten.
  2. Historische kern. KuLaDig, Aspermühle an der Niers; tevens De Aspermühle – door de eeuwen heen, eerste vermelding en schenking in 1301.
  3. Bedrijfsgeschiedenis. Aspermühle, De Aspermühle – door de eeuwen heen, onderdelen over vol- en looimolen.
  4. Familie- en molengeschiedenis. Aspermühle, Die Aspermühle – Im Wandel der Zeit, onderdeel “Die Aspermühle und die Familie van de Loo”.
  5. Moderne reconstructie. KuLaDig en Aspermühle, verwerving van de molen door de familie in 1805 na de secularisatie.
  6. Gebouwgeschiedenis. KuLaDig; aangeleverde afdruk van de Aspermühle-geschiedenispagina, pp. 16–20, brand en reconstructie.
  7. Cultuurhistorische inventarisatie. KuLaDig, Zisterzienserinnenkloster Graefenthal, stichting door Otto II van Gelre in 1248 en ontwikkeling van het kloosterlandschap.
  8. Bronvergelijking. KuLaDig dateert de volmolen rond 1730; de bedrijfsgeschiedenis van Aspermühle presenteert de ontwikkeling anders. Zonder de onderliggende archiefstukken wordt hier geen schijnzekerheid gecreëerd.
  9. Bronkritiek. Aspermühle noemt de brandcontext uitdrukkelijk familieoverlevering; KuLaDig vermeldt onafhankelijk de brand aan het einde van de zestiende eeuw en de herbouw door Heinrich von Beloe. Zie voor de erfpacht ook de afzonderlijke biografie van Hendrick van den Loe (van Beloe).
  10. Genealogische context. Aspermühle, familiegedeelte over Hendrick van den Loe en Engelberta Ver. Voor genealogische details worden op deze website tevens de Loo-Kronieken en waar mogelijk primaire archivalia gebruikt.
  11. Beeldbron. Aangeleverde afdruk De Aspermühle – door de eeuwen heen, historische foto's op pp. 2, 8 en 21. De opname op p. 21 toont de molen vóór de brand van 1959.

Geraadpleegde publicaties en websites

  • KuLaDig – Kultur.Landschaft.Digital (Landschaftsverband Rheinland), Aspermühle an der Niers.
  • KuLaDig – Kultur.Landschaft.Digital, Zisterzienserinnenkloster Graefenthal.
  • Aspermühle, Die Aspermühle – Im Wandel der Zeit / Nederlandse versie De Aspermühle – door de eeuwen heen.
  • Susanne Sommer, Mühlen am Niederrhein. Die Wind- und Wassermühlen des linken Niederrheins im Zeitalter der Industrialisierung (1814–1914), Köln 1991 (vermeld door KuLaDig).
  • Hans Vogt, Niederrheinischer Wassermühlenführer, Krefeld 1998 (vermeld door KuLaDig).