Romeinse tijd · Frisische kust

Frisii en de Romeinen

Frisii en de Romeinen: handel, militaire druk en de belastingopstand van 28 n.Chr.

Kustbewoners vóór de Romeinen

Lang voordat er sprake was van het graafschap Holland, woonden langs de Noordzeekust gemeenschappen die leefden van veeteelt, akkerbouw en contacten over water. De Romeinen kenden een deel van deze bevolking als de Frisii. Die naam heeft geschiedenis gemaakt, maar mag niet zonder meer worden gelijkgesteld aan het moderne Friesland of aan een onveranderlijk volk dat tweeduizend jaar op dezelfde plaats bleef wonen.

Romeinse auteurs onderscheiden grotere en kleinere groepen Frisii. Hun precieze grenzen zijn moeilijk te reconstrueren: de aanduidingen zijn geschreven vanuit een Romeins perspectief, terwijl nederzettingen en landschappen langs de kust voortdurend veranderden. Over de organisatie en zelfbenamingen van de kustbewoners weten we aanzienlijk minder.

De Romeinse grens aan de Rijn

De veroveringen van Julius Caesar in de eerste eeuw vóór Christus brachten het Romeinse leger naar de Lage Landen. Onder Drusus, vanaf 12 v.Chr., werden ook ten noorden van de Rijn campagnes gevoerd. De Rijn ontwikkelde zich later tot de belangrijkste noordelijke rijksgrens. Het gebied van de Frisii werd niet duurzaam ingericht als een Romeinse provincie, maar stond wel in contact met het rijk door handel, diplomatie, tribuut en militaire activiteiten.

Op terpen en wierden zijn Romeinse voorwerpen gevonden: vaatwerk, sieraden en bijvoorbeeld een bronzen Minervabeeldje uit Wijnaldum. Zulke vondsten vertellen over contacten en uitwisseling, niet automatisch over rechtstreekse Romeinse overheersing. Sommige bewoners van de kuststreek dienden bovendien in Romeinse militaire eenheden.

De opstand van het jaar 28

Volgens Tacitus legde Drusus de Frisii een belasting in runderhuiden op. De Romeinse bestuurder Olennius zou vervolgens de maatstaf hebben verzwaard door huiden van oerossen als norm te nemen, terwijl de plaatselijke runderen kleiner waren. Toen betalingen onhaalbaar werden, verloren gezinnen vee en grond; Tacitus meldt zelfs dat vrouwen en kinderen in slavernij werden gegeven. De Frisii kwamen in 28 n.Chr. in opstand en vielen belastinginners en Romeinse troepen aan.

Bij de Bataafse opstand van 69–70 noemt Tacitus eveneens Frisische deelname in de oorlogssituatie. Dat is een andere gebeurtenis dan de opstand van 28. De contacten met Rome waren dus niet eenvoudigweg een verhaal van langdurige vrede of voortdurende oorlog.

Van Frisii naar middeleeuwse Friezen

Vanaf de late Romeinse tijd veranderde de bewoning in het noordelijke kustgebied sterk. Archeologisch onderzoek wijst voor het huidige Friesland op een onderbreking of ingrijpende afname van de bewoning tussen de Romeinse periode en de vroege middeleeuwen. Nieuwe groepen kwamen in het gebied wonen, en oudere bewoners kunnen gedeeltelijk zijn gebleven. Daarmee is de naam Friezen door de eeuwen heen blijven bestaan, zonder dat een ononderbroken etnische of genealogische afstamming van alle middeleeuwse Friezen van de Romeinse Frisii is aangetoond.

Juist voor de geschiedenis van Holland is die overgang van belang. In de vroege middeleeuwen werd de benaming Frisia gebruikt voor een veel ruimer kustgebied dan de huidige provincie Fryslân. De eerste Hollandse graven kwamen voort uit die veranderde, vroegmiddeleeuwse wereld, niet rechtstreeks uit een aantoonbare Romeinse dynastie.

Bronnen en verder lezen

Deze achtergrondtekst is een historische synthese en geen bewijs voor afzonderlijke ouder-kindrelaties. De bronnen zijn externe publicaties en onderzoeksingangen.

• Tacitus, Annales IV, 72–74 (Frisische opstand)
• Rijksmuseum van Oudheden, Nederland in de Romeinse tijd
• Rijksmuseum van Oudheden, Beeldje van Minerva
• Jan de Koning, De betekenis van Noord-Holland binnen vroegmiddeleeuws Frisia, It Beaken 74 (2012)
• Hines en IJssennagger-van der Pluijm (red.), Frisians of the Early Middle Ages (2021)