Leuven en Brussel · elfde eeuw

Lambert II van Leuven

Lambert II, ook Balderik genoemd, behoort voor een edelman uit het midden van de elfde eeuw tot de relatief goed gedocumenteerde graven van Leuven. Een vrijwel contemporaine levensbeschrijving van Sint-Goedele noemt hem broer en opvolger van Hendrik, nauwe verwant van hertog Karel van Neder-Lotharingen en echtgenoot van Oda, dochter van hertog Gozelo. In combinatie met de Gesta abbatum Gemblacensium en moderne specialistische literatuur maakt dit zijn plaats als zoon van Lambert I en Gerberga zeer sterk onderbouwd, al bestaat er geen bewaard gebleven contemporaine zin die beide ouders rechtstreeks als zijn vader en moeder noemt.

Een uitzonderlijk vroege getuigenis

De belangrijkste bron voor Lambert is de Vita sanctae Gudilae. Volgens Narrative Sources ontstond deze tekst waarschijnlijk tussen 1048 en 1051, dus tijdens Lamberts eigen leven. De tekst noemt hem “Lambertus … qui et Baldricus comes” en zegt dat hij zijn broer Hendrik opvolgde. Daarmee zijn zowel de identificatie Lambert/Balderik als de broederrelatie met Hendrik I zeer vroeg en rechtstreeks overgeleverd.

Voor de functionele ambtsopvolging bestaat echter een tweede traditie. Sigebert van Gembloers noemt een Otto als zoon en opvolger van Hendrik I, die jong zou zijn gestorven en vervolgens door zijn oom Lambert/Balderik werd opgevolgd. De chronologische tabellen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis nemen daarom de reeks Hendrik I → Otto → Lambert II op en plaatsen Otto vóór 3 juni 1041. Dat botst met de vrijwel contemporaine Vita Gudilae, die Lambert rechtstreeks na zijn broer Hendrik laat volgen. De sidebar vermeldt daarom bewust beide mogelijkheden: genealogische verwantschap en ambtsopvolging worden niet met elkaar vereenzelvigd.

Enkele regels eerder wordt Balderik bovendien aangeduid als “nepotis Karoli ducis”: een nepos van hertog Karel van Neder-Lotharingen. Het Latijnse nepos kan in middeleeuwse teksten zowel kleinzoon als een ruimere nauwe bloedverwant betekenen. In deze familiecontext past ‘kleinzoon’ uitstekend, maar het woord alleen is niet voldoende om zonder aanvullende bronnen een exacte generatie vast te leggen.

De ouders: een sluitende combinatie van aanwijzingen

De Gesta abbatum Gemblacensium van Sigebert van Gembloers, geschreven omstreeks 1073–1075, vertellen dat graaf Lambert I in 1015 bij Florennes sneuvelde en noemen vervolgens zijn weduwe Gerberga en haar zoon graaf Hendrik. De Vita Gudilae noemt Lambert II vervolgens de broer van deze Hendrik én een nepos van hertog Karel, de vader van Gerberga.

Juist de combinatie is sterk: Hendrik is in een elfde-eeuwse bron zoon van Lambert I en Gerberga; Lambert II is in een andere vrijwel contemporaine bron Hendriks broer en tevens nauw verwant aan Gerberga’s vader Karel. Winfrid Glocker neemt daarom in zijn genealogische studie van de verwanten van de Ottonen Lambert II op als zoon van Lambert I en Gerberga. Matthias Werner behandelt dezelfde afstamming eveneens als uitgangspunt in zijn onderzoek naar Lotharingen in de Salische tijd.

Toch blijft een kleine methodische reserve terecht. Het woord ‘broer’ sluit op zichzelf een halfbroer niet uit en nepos is taalkundig niet volkomen eenduidig. Daarom is ‘sterk aannemelijk’ zorgvuldiger dan ‘rechtstreeks bewezen’, hoewel de reconstructie aanzienlijk sterker staat dan een afstamming die alleen uit latere genealogieën bekend is.

Oda van Lotharingen: rechtstreeks bevestigd

Over Lamberts huwelijk bestaat minder onzekerheid. De Vita Gudilae noemt zijn vrouw uitdrukkelijk Oda en voegt eraan toe dat zij een dochter was van hertog Gozelo. Dit is een vrijwel contemporaine vermelding en vormt daarom sterk rechtstreeks bewijs voor zowel het huwelijk als Oda’s vader.

Werner plaatst het huwelijk waarschijnlijk in de jaren dertig van de elfde eeuw en ziet het in de bredere huwelijkspolitiek van hertog Gozelo I. Dat laatste is een moderne historische interpretatie en moet dus worden onderscheiden van het rechtstreeks overgeleverde feit van het huwelijk zelf.

Graaf en voogd: Nijvel in 1041

Lambert verschijnt ook buiten de genealogische overlevering in koninklijke documenten. Een diploma van koning Hendrik III van 3 juni 1041 regelde opnieuw de verhouding tussen de abdij van Nijvel en de Leuvense machthebbers. Lambert wordt daarin betrokken bij de regeling. Het conflict draaide om de wereldlijke rechten en goederen van de abdij en laat zien dat hij toen al een centrale politieke positie in het Leuvense machtsgebied innam.

De koninklijke kanselarij gebruikte in deze context scherpe taal over de Leuvense familie en sprak van een gens ferox et dure cervicis. Dat is politieke retoriek uit een conflictbron, geen neutrale karakterbeschrijving van Lambert of zijn familie. Moderne historici zoals Egon Boshof en Matthias Werner gebruiken de oorkonde vooral om de gespannen verhouding tussen de Leuvense graven en de rijksmacht te reconstrueren.

Brussel en Sint-Goedele in 1047

Dezelfde Vita Gudilae verbindt Lambert heel concreet met Brussel. Op 16 november 1047 werd op de Brusselse hoogte de aan de aartsengel Michaël gewijde kerk ingewijd. Lambert liet samen met bisschop Gerard van Kamerijk de relieken van Sint-Goedele uit de Sint-Gorikskerk overbrengen. Met instemming van Oda werden twaalf geestelijken aan de kerk verbonden en ontvingen zij kerkelijke inkomsten en goederen.

Dit is een belangrijk onderscheid met de vaak geciteerde ‘stichtingsoorkonde’ van 1047. Paul Bonenfant heeft overtuigend aangetoond dat die oorkonde in haar overgeleverde vorm niet authentiek is. Voor Lamberts rol bij Sint-Goedele moet daarom primair op de vrijwel contemporaine Vita worden gesteund, niet op de latere vervalste oorkonde.

Conflict met keizer Hendrik III in 1051

Lambert duikt ook op in een bron die geheel buiten de Brabantse dynastieke traditie staat. De tijdgenoot Hermann van Reichenau noteert bij het jaar 1051 dat de keizer een graaf Lambert, die een opstand voorbereidde, tot onderwerping dwong. In de moderne literatuur wordt deze graaf met Lambert II van Leuven geïdentificeerd. Daarmee krijgt de botsing met het koninklijk gezag steun uit een onafhankelijke en contemporaine kroniek.

De precieze motieven van de opstand zijn niet bekend. Werner waarschuwt er terecht voor om deze gebeurtenis zonder verdere bronsteun eenvoudig onderdeel te maken van de grotere opstand van Godfried de Baardige. De bron bewijst de confrontatie met de keizer; de politieke achtergrond blijft interpretatie.

Hendrik II en de volgende generatie

Na Lambert verschijnt Hendrik II als graaf van Leuven. Een akte van bisschop Lietbert van Kamerijk uit omstreeks 1070–1073 noemt Hendrik en Reinier als broers, en de Annalista Saxo noemt Adela van Leuven als zuster van Hendrik en Reinier. Daarmee is de onderlinge samenhang van deze volgende generatie goed onderbouwd.

De vaak aangehaalde oorkonde van 21 september 1062, waarin Lambert samen met leden van deze familie voorkomt, kan echter niet zonder voorbehoud als contemporaine akte worden gebruikt: de overgeleverde oorkonde is een later falsum, waarschijnlijk omstreeks 1160 vervaardigd. Zij kan oudere gegevens hebben verwerkt, maar is als zelfstandig bewijs voor een ouder-kindrelatie of voor Lamberts aanwezigheid in 1062 onvoldoende.

Het probleem van de overlijdensdatum

Voor Lamberts dood bestaan twee moeilijk met elkaar te verenigen tradities. De datum 19 juni is verbonden met de gedachtenis in Nijvel en in veel literatuur wordt het jaar 1054 genoemd, vaak in samenhang met een dood bij Doornik. Daartegenover staat de vermelding van Lambert als graaf van Brussel op 21 september 1062.

Die laatste vermelding lijkt op het eerste gezicht een harde terminus post quem, maar juist zij staat in de genoemde Maastrichtse vervalsing. Glocker en oudere reconstructies nemen de vermelding nog mee en dateren Lamberts dood daarom na 1062. Omdat de diplomatische status van het document problematisch is, verdient het echter geen voorkeur om 1062 zonder waarschuwing als vaststaand laatste levensjaar te presenteren. Voor deze website blijft de overlijdenschronologie daarom bewust open.

Bronnen en literatuur

• Narrative Sources – Vita sanctae Gudilae — datering en handschriften.
• Vita sanctae Gudilae, MGH SS XV/2, p. 1203 — Lambert/Balderik, Hendrik, Oda en Gozelo.
• Gesta abbatum Gemblacensium, MGH SS VIII, p. 537 — Lambert I, Gerberga en hun zoon Hendrik.
• MGH DD H III, nr. 80, pp. 104–105 — koninklijk diploma voor Nijvel, 3 juni 1041.
• Hermann van Reichenau, Chronicon, MGH SS V, p. 130 — conflict van graaf Lambert met Hendrik III in 1051.
• Paul Bonenfant, “La charte de fondation du chapitre de Sainte-Gudule à Bruxelles: note critique” — bronkritiek op de vermeende stichtingsoorkonde van 1047.
• Winfrid Glocker, Die Verwandten der Ottonen und ihre Bedeutung in der Politik (1989), p. 325 — moderne genealogische reconstructie.
• Matthias Werner, “Der Herzog von Lothringen in salischer Zeit”, in Die Salier und das Reich, I (1991), p. 447 — huwelijkspolitiek rond Oda en Lambert II.
• Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, chronologische tabellen — Brabant — plaatst Otto tussen Hendrik I en Lambert II en vermeldt Lambert II vanaf juni 1041.
• Genealogie Mittelalter – Lambert II — nuttige bronnen- en literatuurverzameling; gegevens hier afzonderlijk gecontroleerd.