Austrasië · Jupille · ca. 640/650–714
Pepijn II (de Middelste)
Frankische hofmeier die na zijn overwinning bij Tertry in 687 de sterkste politieke positie in het Frankische rijk opbouwde zonder zelf koning te worden. Hij staat op het kruispunt van de Pippinidische en Arnulfingische genealogische tradities en was vader van Karel Martel.
Met Pepijn II verandert het bronnenbeeld. We zijn niet langer vooral bezig met het reconstrueren van een vroege familiekring, maar met een machtspoliticus die gedurende tientallen jaren in de Frankische geschiedenis duidelijk zichtbaar is. Tegelijk is juist zijn afstamming de plaats waar de twee oudere familietradities volgens de bekende genealogie samenkomen.
Een familie uit een crisis
De Neue Deutsche Biographie dateert Pepijns geboorte omstreeks 640/650 en noemt Ansegisel en Begga als ouders. Dat blijft de gangbare reconstructie. De onderzoekspagina maakt zichtbaar waarom die oudercombinatie onder een strenge genealogische norm niet dezelfde bewijsstatus krijgt als Pepijns eigen latere politieke optreden.1
Plectrudis en de opbouw van macht
Omstreeks 670 huwde Pepijn met Plectrudis, afkomstig uit een zeer vermogende aristocratische familie uit het Eifel-Moezelgebied. De NDB ziet dit huwelijk als wezenlijk voor zijn opkomst. Plectrudis bleef geen naamloze echtgenote op de achtergrond: zij verschijnt als mede-uitgeefster in Pepijns oorkonden.2
Tertry, 687
Na jaren van strijd met Neustrische machtsgroepen behaalde Pepijn in 687 bij Tertry een beslissende overwinning op de hofmeier Berchar en koning Theuderik III. In de latere Karolingische herinnering werd dit een keerpunt: vanaf dat moment kon Pepijn zijn invloed over een veel groter deel van het Frankische rijk uitbreiden.
Dat maakte hem nog geen koning. Het Merovingische koningschap bleef bestaan. Pepijns kracht lag in het combineren van het hofmeierschap, aristocratische netwerken, huwelijksverbindingen en de plaatsing van familieleden en bondgenoten in sleutelposities.
Friese politiek en missionering
In de jaren rond 690 en daarna breidde Pepijn zijn invloed richting de Friese gebieden uit. Zijn politiek raakte verbonden met missionarissen als Willibrord. Het is verleidelijk om dit uitsluitend als kerkelijke bekeringspolitiek te zien, maar missie, aristocratische patronage en territoriale macht beïnvloedden elkaar.
Pepijn en de Annales Mettenses priores
De latere Annales Mettenses priores beginnen met Pepijn II en behandelen hem in opvallend verheven termen. Fouracre en Gerberding wijzen erop dat de vroege sectie pas werd geschreven nadat de Karolingen de Merovingische dynastie als koningen hadden vervangen. De annalen zijn daarom van grote waarde voor Karolingische zelfrepresentatie, maar niet als neutrale stenografische weergave van Pepijns leven.3
Opvolging en de crisis van 714
Pepijns zonen uit zijn huwelijk met Plectrudis, Drogo en Grimoald, overleden vóór hem. Daardoor werd de opvolging na zijn dood explosief. Plectrudis probeerde de positie van haar kleinzoon Theudoald te handhaven, terwijl Pepijns zoon Karel Martel — geboren uit zijn relatie met Chalpaida/Alpaida — uiteindelijk de strijd won. De crisis na 714 laat zien dat dynastieke opvolging nog allerminst vanzelfsprekend was.
‘Van Herstal’
De naam Pepijn van Herstal is ingeburgerd, maar deze biografie gebruikt meestal ‘Pepijn II’ of ‘de Middelste’. Een geografische bijnaam uit latere traditie moet niet ongemerkt worden omgezet in een exacte geboorte- of residentieclaim.
Bronnen en verantwoording
- Biografie en genealogische standaardreconstructie. Rudolf Schieffer, ‘Pippin der Mittlere’, Neue Deutsche Biographie 20 (2001). Deutsche Biographie.
- Plectrudis. Rudolf Schieffer, ‘Plektrud’, NDB 20 (2001), 527–528, over haar familiepositie, huwelijk en optreden in Pepijns oorkonden. Deutsche Biographie.
- Latere familiegeschiedenis. Paul Fouracre & Richard A. Gerberding, ‘The First Section of Annales Mettenses Priores’, in Late Merovingian France (1996), 330–370. Cambridge Core.
- Context en dynastievorming. Rosamond McKitterick, Charlemagne (2008), hfdst. 2. Cambridge Core.