Kleef · Liemers · Holten · Wissen · ca. 1405–1476

Johan van den Loe

Zoon van Wessel van den Loe en Elsken van Overhaus, echtgenoot van Christina van Eyll en vertrouweling van de hertogen van Kleef. Als ambtman, hofmeester en geldgever bouwde Johan een invloedrijke positie op aan de Nederrijn. Via zijn buitenechtelijke zoon Bruen loopt de op deze website gevolgde familielijn verder.

In Johans leven kwamen het bestuur van een grensgebied, de belangen van een adellijk gezin en de zorg voor het hiernamaals nauw samen. Hij vertegenwoordigde de hertog in de Liemers, stelde geld beschikbaar voor diens politiek en verwierf zelf goederen. Zijn naam bleef bovendien verbonden aan een gasthuis in Zevenaar en aan de vestiging van zijn familie op Wissen. Deze combinatie verklaart zijn betekenis beter dan een enkele aanduiding als ridder of kasteelheer.

De bronnen belichten vooral zijn openbare optreden en vermogensbeheer. Over zijn jeugd en persoonlijke beweegredenen weten we veel minder. Waar een levensgebeurtenis alleen uit latere familie- of streekgeschiedenis bekend is, wordt dat hieronder aangegeven.

Afkomst tussen Westfalen en de Nederrijn

Johan werd omstreeks 1405 geboren als zoon van Wessel van den Loe tot Holte en Elsken, ook Elisabeth genoemd, van Overhaus. De familie was verbonden met Huis Loe bij Marl en met bezittingen in het gebied van de Emscher en de Lippe. Die herkomst plaatste haar op het raakvlak van de Kleefse en Keulse invloedssferen. Johans loopbaan zou het zwaartepunt van zijn eigen familietak verder naar de Nederrijn verleggen.¹

Over zijn geboorteplaats zijn de geraadpleegde beschrijvingen niet eensluidend. De familiepresentatie van Schloss Wissen noemt de Loeburg bij Marl; Theo J.G. Goossen noemt Vondern bij het huidige Oberhausen. Dat zijn verschillende burchten. Zolang een overtuigende eigentijdse aanwijzing ontbreekt, is het beter geen van beide als vaststaande geboorteplaats te presenteren.²

Ook het geboortejaar is een benadering. Goossen vermeldt een getuigenverhoor op 5 december 1449 waarin Johan 44 jaar oud zou zijn geweest. Letterlijk genomen wijst dat op een geboorte omstreeks 1404–1405; het onderbouwt geen exacte geboortedatum. De gebruikelijke aanduiding omstreeks 1405 is daarom passender dan een stellig jaar met een precieze geboorteplaats.

Huwelijk en gezin

Volgens de regionale literatuur trouwde Johan in 1429 met Christina (Stina) van Eyll. Haar familie behoorde tot de Kleefse ridderlijke omgeving. Het huwelijk verbond Johan dus met een familie die in dezelfde bestuurlijke en sociale wereld verkeerde. Een door Goossen aangehaalde huwelijkstekst noemt zijn vader Wessel als instemmende partij.²

Uit dit huwelijk worden vier kinderen genoemd. De gegevens over hun huwelijken zijn vooral via de familiehistorische en regionale literatuur overgeleverd; niet alle opgegeven levensdata zijn onderling verenigbaar.

• Elisabeth of Elske, gehuwd met Diederik van der Horst; de regionale beschrijving dateert dit huwelijk in 1454.
• Wessel van den Loe, die in 1461 met Lisbeth van Berenbroeck trouwde en de familie op Wissen voortzette.
• Christina, gehuwd met Johan van Aldenbochum; in de regionale literatuur staat 1451 als huwelijksjaar.
• Margaretha, die voor het kloosterleven koos en later als abdis van Sterkrade wordt genoemd.

Voor Christina mag 1451 dus niet tegelijk zonder toelichting als geboortejaar worden gebruikt, zoals in oudere aantekeningen is gebeurd. Bij Wessel lopen zowel geboorte- als overlijdensgegevens in latere genealogieën uiteen. Zijn gedocumenteerde huwelijk en positie op Wissen zijn voor deze biografie belangrijker dan het overnemen van een onzekere dagtekening.

Bruen en de niet-adellijke familietak

Daarnaast had Johan een buitenechtelijke zoon: Bruen (Bruno) van den Loe, geboren omstreeks 1445. Zowel het Loo-Archief als de familiepresentatie van Schloss Wissen verbindt Bruen met Johan. Bruen werd de stamvader van de hier gevolgde niet-adellijke tak Van de(r) Loo. Zijn levensloop en huwelijk met Itgen van Groesbeeck worden in zijn eigen biografie behandeld.³

Ambtman in de Liemers

Johans loopbaan was nauw verweven met de dienst aan de hertogen van Kleef. De regionale literatuur plaatst het begin van zijn bestuur in de Liemers in 1436 en zijn formele aanstelling als ambtman in 1437. Ook Emmerik behoorde tot zijn ambtelijke werkterrein. Zijn zetel in de Liemers was de burcht in Zevenaar.^{2, 4}

Een ambtman of drost vertegenwoordigde het gezag van de landsheer ter plaatse. In Johans geval betekende dat betrokkenheid bij bestuur, rechtspraak, veiligheid en het beheer van landsheerlijke belangen. De Liemers was daarbij geen overzichtelijk blok grond met één onbetwiste grens. Verschillende rechten en bezittingen liepen door elkaar, terwijl Kleef, Gelre en plaatselijke heren hun eigen aanspraken verdedigden.

De bestuurlijke kwesties uit Goossens beschrijving zijn dan ook concreet: afbakening van rechten bij Angerlo, dijkonderhoud bij Spijk en Lobith en de verdeling van lasten. Zulke onderwerpen maken duidelijk dat Johans werk niet alleen uit hofdienst en krijgstochten bestond. Het functioneren van een rivierlandschap vroeg ook voortdurend overleg, controle en het vastleggen van afspraken.

Een rechtstreeks controleerbare titelvermelding staat in regest 668 van 22 maart 1452. Daar verschijnt Johan als ridder en drost in de Liemers. Op zijn bevel houdt een richter te Duiven gericht. De akte laat daarmee zien hoe zijn gezag via andere functionarissen werd uitgeoefend.⁵

Hofmeester en geldgever

Johan diende achtereenvolgens hertog Adolf en diens zoon Johan I. Als hofmeester behoorde hij tot de kring die de vorst van nabij bijstond. Kastner beschrijft hem als een bestuurder die bij afwezigheid van de hertog zelfs diens plaats in het landsbestuur kon innemen. De vergelijking met een moderne minister is hoogstens een hulpmiddel: een vijftiende-eeuws hofambt combineerde persoonlijke dienst, huishoudelijke organisatie en politieke invloed op een andere manier dan een hedendaags ministerie.¹

Bij deze positie hoorde ook een financiële verhouding. Johan kon geld voorschieten, terwijl de vorst daarvoor inkomsten of rechten als zekerheid beschikbaar stelde. De oudere aantekeningen noemen onder meer leningen in 1453 en 1457 en zekerheden in de Liemers. De precieze bedragen en voorwaarden moeten per overeenkomst worden gelezen; een geldvoorschot maakte de schuldeiser niet automatisch tot eigenaar van het onderpand.

Voor Johan lagen dienst aan de hertog en de opbouw van familievermogen dicht bij elkaar. Zijn middelen maakten hem bruikbaar voor de vorst; de ambtelijke positie bood hem vervolgens toegang tot inkomsten, informatie en invloed. Dat verband is uit zijn optreden af te leiden. Het zegt op zichzelf niet dat hij uitsluitend uit eigenbelang handelde.

Stina’s verzorging vastgelegd in 1447

Een akte van 23 augustus 1447 maakt deze verwevenheid tastbaar. Johan regelde daarin Stina’s lijftocht uit zijn goederen en inkomsten in de Liemers. Ook Emmerik, Zevenaar en Holten komen ter sprake, waarbij Holten verband hield met zijn voorschotten aan de jonge Johan van Kleef tijdens de oorlog. De regeling diende om Stina gedurende haar leven inkomsten te verzekeren.⁷

Dit is meer dan een bezitstitel: het laat zien hoe de financiële zekerheid van zijn echtgenote verbonden was met de middelen die Johan uit zijn dienst en goederen kon laten voortkomen. Stina verschijnt in de bronnen bovendien later als medestichter van het gasthuis en van religieuze voorzieningen.

Oorlog en gevangenen: de Soester vete

De grote oorlog tussen Soest, Kleef en de aartsbisschop van Keulen duurde van 1444 tot 1449. Soest stelde zich onder Kleefse bescherming om zijn vrijheden tegenover de aartsbisschop te verdedigen. De strijd groeide uit tot een conflict met bredere bondgenootschappen. Bij de vrede van Maastricht van 27 april 1449 bleef Soest bij Kleef.⁸

Johan was in deze wereld zowel bestuurder als financier. De regeling voor Stina uit 1447 bevestigt de samenhang tussen zijn voorschotten en het ambt Holten. Nog scherper wordt de oorlog zichtbaar in zijn verklaring van 6 juni 1449: hij had gevangenen in Holten en Zevenaar die tijdens de afgelopen Keuls-Kleefse vete waren gevangengenomen. Op verzoek droeg hij hen aan de hertog over.⁹

De krijgsgevangenen vormen een tegenwicht tegen een uitsluitend luisterrijk beeld van het ridderschap. Achter ambten, geld en eer gingen ook opsluiting en dwang schuil. Tegelijk toont de verklaring dat de afhandeling van de oorlog na het vredesverdrag bestuurlijk doorging.

Pelgrim en ridder in Jeruzalem

In 1450 vergezelde Johan hertog Johan I van Kleef op diens pelgrimsreis naar Rome en het Heilige Land. De reis en Johans ridderwijding in Jeruzalem worden ook genoemd in de inleiding van Kastners archiefuitgave. Zijn deelname onderstreept hoe dicht hij bij de hertog stond.¹

Het door Goossen navertelde relaas van kroniekschrijver Gert van der Schueren geeft de tocht meer kleur. Volgens dat verhaal ontving de hertog in Jeruzalem eerst zelf de ridderwaardigheid van een reeds geridderde edelman uit Picardië. Daarna sloeg hij met zijn eigen zwaard leden van zijn gezelschap tot ridder, onder wie Johan van den Loe en Thijs van Eyll. De reisverhalen over afgedwongen betalingen en de duur van het verblijf zijn kroniekoverlevering; zij worden hier niet behandeld als een van dag tot dag gecontroleerd reisverslag.²

De ridderslag bij het Heilig Graf verenigde persoonlijke eer met de religieuze betekenis van de plaats. Voor Johan was het een markant moment in een loopbaan die al lang voordien was begonnen. Zijn adellijke herkomst en zijn ambten moeten dus worden onderscheiden van de ridderwaardigheid die hij tijdens deze reis ontving. De tocht was een pelgrimage; uit zijn aanwezigheid in Jeruzalem volgt geen deelname aan een kruistocht.

Wissen: een toekomst voor de volgende generatie

Een van Johans meest duurzame beslissingen was de aankoop van Wissen in 1461. Die hing samen met het huwelijk van zijn zoon Wessel met Lisbeth van Berenbroeck. Het bezit verschafte het jonge paar een eigen basis en hielp de familie zich steviger aan de Nederrijn te vestigen.

Kastner verbindt de transactie met Anna van der Straeten, weduwe van Johan van Broeckhuisen. Zijn inleiding verwijst naar de huwelijksovereenkomst van 6 april en naar een reeks akten uit mei 1461 en de daaropvolgende periode. Het ging dus om een aankoop met verschillende juridische stappen, niet om één geïsoleerd moment.¹

Wissen en Lisbeths familiebezit moeten daarbij uit elkaar worden gehouden. Johan kocht de burcht voor de positie van zijn zoon; via Lisbeth kwamen daarnaast Berenbroeckse goederen in de familie terecht. Bruen werd in de familieoverlevering met Abroeck verbonden. De twee zonen stonden daarmee aan het begin van verschillende, maar onderling verbonden familietakken.³

Grondbezit in de Liemers

Naast Wissen verdienen Johans belangen bij Beek en Zevenaar aandacht. De aangeleverde onderzoeksnotities en Goossens beschrijving plaatsen de aankoop van de Grote Byvanck bij Beek in 1447. De verkopers waren Diederik van Ailsvoirt en Aleid van der Wilten. Later werden inkomsten uit dit goed gebruikt voor de armenzorg in Zevenaar.²

Daarin is een herkenbaar patroon zichtbaar: grondbezit leverde opbrengsten op, maar kon ook dienen als duurzame financiële basis voor een stichting. Een jaarlijkse levering van rogge was voor een gasthuis minstens zo belangrijk als het bezit van een gebouw. De Byvanck behoorde zo tot de verbinding tussen het familievermogen en Johans maatschappelijke nalatenschap.

Niet ieder huis dat later met de familie Van den Loe wordt geassocieerd, kan zonder meer aan Johan worden toegeschreven. Over Enghuysen spreken de geraadpleegde familie- en streekbeschrijvingen elkaar tegen. Ook latere bezitssituaties bij de Loowaard bewijzen niet automatisch dat Johan daar reeds dezelfde rechten bezat. Zulke toeschrijvingen vragen een afzonderlijke akteketen.

Kleefse belangen in de Gelderse strijd

In Johans latere leven bleef de verhouding met Gelre gespannen. De strijd rond hertog Arnold en zijn zoon Adolf, gevolgd door de Bourgondische inmenging, bood Kleef mogelijkheden maar bracht de grensbewoners ook schade. Volgens de regionale beschrijving was Johan betrokken bij de gebeurtenissen rond Doesburg in 1468 en bij de Kleefse bezetting van Didam in 1470.²

Zijn advies uit 1473 om de gelegenheid voor gebiedswinst te benutten wordt in verschillende navertellingen aangehaald. De strekking is duidelijk: de Kleefse bijdrage aan het conflict moest ook iets opleveren. Hoe ver Johans voorstellen daadwerkelijk werden gevolgd, wordt echter niet overal gelijk beschreven. De voorstelling dat hij de gehele Liemers voor Kleef verwierf, gaat verder dan deze gegevens toelaten.⁴

Het in de oude aantekeningen genoemde jaar 1368 bij de slag van Straelen valt buiten zijn levensduur. De betreffende slag vond in 1468 plaats, maar een correctie van het jaartal bewijst nog niet Johans persoonlijke deelname. Daarom wordt die deelname hier niet als vaststaand levensfeit opgenomen.¹¹

Loegasthuis: zorg voor zeven ouderen

Op 18 augustus 1467 lieten Johan en Stina volgens de door Goossen weergegeven stichtingsakte een huis met erf in de vrijheid Zevenaar bestemmen voor zeven arme inwoners van de Liemers, ouder dan vijftig jaar. Het gebouw lag tegenover de kapel. Iedere bewoner kreeg een eigen kamer en een vaste plaats bij het vuur.²

De stichting regelde niet alleen toegang tot onderdak, maar ook het dagelijkse huishouden. Een van de bewoonsters zou als gasthuismoeder optreden. Zij moest toezien op de verdeling van de voorzieningen en op een ordelijk samenleven. De bewoners gebruikten de tuin gezamenlijk; wie daartoe in staat was, werkte mee. Wie niet kon werken, behield een aandeel in de opbrengst.

Ook mensen die wegens ziekte geen onderkomen hadden, konden er volgens de beschreven regeling worden verzorgd. Dat maakt het gasthuis tot meer dan een woonvoorziening. Het bood in bepaalde omstandigheden eveneens opvang aan kwetsbare zieken. De verantwoordelijkheid daarvoor lag in belangrijke mate bij de gasthuismoeder.

Johan en Stina koppelden de stichting aan vaste inkomsten uit grond en huizen. Rogge uit de Byvanck, geldrenten en andere opbrengsten moesten voeding, brandstof en onderhoud bekostigen. De vicaris van het Onze-Lieve-Vrouwealtaar kreeg een beheertaak: hij moest inkomsten innen, uitgaven doen en nieuwe bewoners toelaten wanneer een plaats vrijkwam.

De regels laten zien hoe zorgvuldig de stichters hun nalatenschap wilden organiseren. Het ging niet alleen om een eenmalige gift. Zij probeerden bezit om te zetten in blijvende zorg, ook wanneer zijzelf niet meer in leven zouden zijn. Stina was daarin nadrukkelijk medestichter; het is onjuist deze onderneming uitsluitend aan Johan toe te schrijven.

Gebed, herinnering en de kartuizers

De armenzorg stond niet los van religieuze overtuigingen. De stichting was mede gericht op de gedachtenis aan de stichters en hun ouders. In 1468 wordt daarnaast een vicarie van Onze Lieve Vrouw in de Andreaskapel genoemd. De daaraan verbonden inkomsten moesten de geestelijke bediening en missen voor de familie helpen verzekeren.²

In de aantekeningen lopen soms de Andreaskapel binnen Zevenaar en de Martinuskerk in Oud-Zevenaar door elkaar. Dat waren verschillende locaties. Een herinneringsdienst, een altaarstichting, een grafmonument en een daadwerkelijke begrafenis zijn bovendien niet hetzelfde. De vermelding van het ene kan niet zonder aanvullend bewijs voor het andere worden gebruikt.

Ook het kartuizerklooster op het Graveneiland bij Wesel ontving steun. De regionale beschrijving verbindt Johan en Stina met de financiering van kloostercellen en met inkomsten voor het onderhoud van monniken. Dieter Kastner wijdde aan deze schenking een afzonderlijke studie. Het onderwerp verdient daardoor meer vertrouwen dan een algemeen familieverhaal zonder vindplaats, al zijn de gedetailleerde bedragen uit die studie hier niet opnieuw uit de oorspronkelijke stukken gecontroleerd.¹⁰

Deze schenkingen hadden tegelijk een materiële en een geestelijke kant. Zij ondersteunden religieuze gemeenschappen en moesten de herinnering aan Johan, Stina en hun verwanten bewaren. We hoeven daar geen plotselinge ommekeer op hoge leeftijd in te lezen: uit schenkingsakten kunnen we hun voorzieningen afleiden, maar niet precies reconstrueren hoe zij hun eigen leven beoordeelden.

Overlijden en begraafplaats

Stina overleed volgens de overgeleverde familiegegevens op 14 februari 1470. Johan stierf in augustus 1476. De door Goossen aangehaalde aantekening van zoon Wessel dateert zijn dood op de vooravond van Sint-Bartholomeus, wat overeenkomt met 23 augustus 1476. De in sommige notities voorkomende datum 24 augustus lijkt het feest zelf met de vooravond te verwarren.²

In dezelfde overlevering werd Johan naast Stina begraven bij de kartuizers op het Graveneiland. Die lezing sluit aan bij hun band met het klooster. De concurrerende mededeling dat hij in Oud-Zevenaar zou liggen, wordt hier niet als feit overgenomen. Omdat de oorspronkelijke familienotitie en de begrafenisregistratie voor deze bewerking niet rechtstreeks zijn ingezien, blijft de herkomst van de precieze gegevens uitdrukkelijk vermeld.

Met een geboorte omstreeks 1405 bereikte hij een leeftijd van ongeveer zeventig jaar. Zijn zoon Wessel zette de positie van de familie voort; via Bruen loopt de andere tak verder naar de latere Van de(r) Loo’s en uiteindelijk naar de auteur van deze website.

Betekenis binnen de familiegeschiedenis

Johans betekenis ligt in de samenhang tussen zijn verschillende rollen. Aan het hof bezat hij het vertrouwen van de hertog; in de Liemers gaf hij diens gezag praktisch vorm. Zijn financiële middelen droegen bij aan politieke en militaire ondernemingen, terwijl aankopen en huwelijken de toekomst van zijn kinderen ondersteunden. Het gasthuis en de religieuze schenkingen voegden daar een nalatenschap van zorg en herinnering aan toe.

Voor de genealogie is vooral van belang dat het verwantschapsverhaal en het statusverhaal afzonderlijk worden gevolgd. Afstamming van een ridder maakt niet iedere latere nakomeling adellijk. Ook de naamvormen Van den Loe, Van de Loe en Von Loë leveren op zichzelf geen bewijs van een juridische stand. De biografie van Bruen van den Loe vormt het vervolg van de hier gevolgde lijn.

Bronnen en verantwoording

Deze biografie is een nieuwe synthese van de aangeleverde onderzoeksnotities, gecontroleerde passages uit een wetenschappelijke archiefuitgave en aanvullende regionale en familiehistorische publicaties. Een gepubliceerd regest is een samenvatting van een akte; raadpleging daarvan is niet hetzelfde als onderzoek van het oorspronkelijke perkament. De volgende verwijzingen maken dat onderscheid zichtbaar.

1. Wetenschappelijke archiefuitgave. Dieter Kastner (bew.), Die Urkunden des Gräflich von Loëschen Archivs von Schloß Wissen. Regesten, Band I: 1245–1455, Brauweiler 2004, inleiding p. 7–9. Geraadpleegd via het digitale exemplaar bij de Deutsche Nationalbibliothek; tevens beschikbaar bij het LVR. Gebruikt voor Johans hofpositie, de reis van 1450 en het verband tussen Wissen en Wessels huwelijk. De verwijzingen naar akten uit 1461 in deze inleiding zijn gecontroleerd als verwijzingen, niet als afzonderlijk ingeziene originelen.
2. Regionale levensbeschrijving en aangeleverde aantekeningen. Theo J.G. Goossen, “De Ambtman Ridder Johan van den Loe”, 4 januari 2015. Belangrijke ingang voor huwelijk, loopbaan, kinderen, gasthuis, geestelijke stichtingen en de overgeleverde overlijdensnotitie. Veel hiervan komt ook voor in het aangeleverde familiedossier. De genoemde archivalia zijn niet alle rechtstreeks ingezien; uitspraken die alleen langs deze weg bekend zijn, blijven secundair overgeleverd.
3. Familiehistorische overlevering. Stichting Loo-Archief, “Negen eeuwen familie van de(r) Loo”, met name de paragrafen over Bruens ouders en Abroeck; daarnaast Schloss Wissen, “Johann von Loe”. Beide verbinden Bruen met Johan. Het Loo-Archief noemt Bruens moeder niet met zekerheid. De uitleg op de Schloss-Wissenwebsite over een verplicht verschil tussen von en van is niet overgenomen.
4. Regionale vergelijking. “Ambtmannen van Kleef op Sevenaer (1402–1540)”, Oost-Nederland in de middeleeuwen. Gebruikt ter vergelijking van ambtszetel, aanstelling en de interpretatie van Johans politiek in 1473. Deze website is geen vervanging voor de genoemde akten.
5. Gecontroleerd regest. Kastner, Schloß Wissen I, nr. 668, 22 maart 1452, p. 232–233. Johan wordt als ridder en drost genoemd; de richter zit op zijn bevel te Duiven gericht.
6. Lokale historische context. Cultuurhistorische Vereniging Zevenaar, “Historie van de gemeente Zevenaar”, over de burcht, het afzonderlijke Huis Sevenaer en de stadsrechten van 1487.
7. Gecontroleerd regest. Kastner, Schloß Wissen I, nr. 613, 23 augustus 1447, p. 216. Regeling van Stina’s lijftocht; vermeldingen van Johans goederen, ambten en voorschotten tijdens de vete.
8. Historische context. LWL, Internet-Portal Westfälische Geschichte, tijdlijn 400–1499, gebeurtenissen van juni 1444 en 27 april 1449: begin van de Soester vete en vrede van Maastricht.
9. Gecontroleerd regest. Kastner, Schloß Wissen I, nr. 631, 6 juni 1449, p. 222. Verklaring over de krijgsgevangenen te Holten en Zevenaar en hun overdracht aan de hertog.
10. Verdere wetenschappelijke verdieping. Dieter Kastner, “Der klevische Ritter Johann vom Loe und der Bau zweier Zellen für das Kartäuserkloster auf der Gravinsel”, Annalen des Historischen Vereins für den Niederrhein 206 (2003), 51–93. Bibliografisch vastgesteld via Kastners archiefuitgave en de documentenlijst van het Loo-Archief; het volledige artikel is voor deze bewerking niet geraadpleegd.
11. Controle van de slagdatum. LVR, Portal Rheinische Geschichte, tijdtafel 1468, vermelding van de slag bij Zand/Straelen tussen Johan I van Kleef en Adolf van Gelre. Dit bevestigt de gebeurtenis, niet Johans persoonlijke deelname.

Aanvullende onderzoeksliteratuur

De aangeleverde notities verwijzen verder naar W. Jappe Alberts, Overzicht van de geschiedenis van de Nederrijnse territoria tussen Maas en Rijn, deel II (1982); de Loo-Kronieken; Theo J.G. Goossen en Rien van den Heuvel, Brood en Gruis. Zes eeuwen sociale zorg in Zevenaar en het ambt Liemers (2009); en gegevens die Henk Jaspers ontleende aan een familiepublicatie uit 1918. Deze werken dienen als onderzoeksingangen; zonder gecontroleerde passage of volledig herkenbare editie worden zij niet als rechtstreeks geraadpleegde bewijsplaatsen opgevoerd.

← Alle biografieën van Van den Loe · Bekijk de stamboom · Achtergrond: Ridderslag