Huis Kleef · dertiende eeuw
Diederik VI van Kleef
Diederik VI van Kleef (omstreeks 1226–1275) bestuurde het graafschap Kleef van 1260 tot 1275. Zijn politieke bewegingsruimte werd begrensd door de aartsbisschop van Keulen en de erfdeling met zijn broer, maar zijn tijd kende ook nieuwe stadsrechten en de ontwikkeling van het Kleefse kerngebied.
Afkomst en jeugd
Diederik werd omstreeks 1226 geboren als oudste zoon uit het tweede huwelijk van Diederik V van Kleef († 1260) met Hedwig van Meißen. Naar de herkomst van zijn moeder werd hij in enkele oorkonden ‘van Meißen’ genoemd. Hij had uit het eerste huwelijk van zijn vader een oudere halfbroer, eveneens Diederik geheten, die in de bronnen als Diederik primogenitus wordt aangeduid, en een oudere halfzus Margaretha († 1251), gehuwd met Otto II van Gelre. Dit waren dus niet zijn eigen kinderen.
Zijn vroegste bekende vermelding dateert uit 1242. Toen trad hij op als getuige bij de verlening van het stadsprivilege aan Kleef door zijn vader. Aanvankelijk lag de opvolging bij zijn oudere halfbroer. Toen deze in 1245 overleed, werd Diederik uit het tweede huwelijk de beoogde erfgenaam van het graafschap.
De verdeling van de erfenis in 1255
Al tijdens zijn vaders leven kregen de overgebleven zoons eigen bestuurlijke verantwoordelijkheden. Bij de verdeling van 1255 ontving Diederik het kerngebied rond Kleef en Kalkar, naast bezittingen ten zuiden daarvan. Zijn jongere broer Diederik Luf I verkreeg onder meer gebieden op de rechter Rijnoever rond Wesel en verder verspreide bezittingen. Dat vergrootte hun zelfstandigheid, maar maakte ook een gezamenlijke territoriale politiek moeilijker.
De verdeling moet niet worden verward met het latere optreden van Diederik Luf II. Luf I was de broer van de regerende graaf; Luf II was diens zoon.
Huwelijk met Aleidis van Heinsberg en Hülchrath
Diederik trouwde met Aleidis van Heinsberg, die volgens de biografie van Manuel Hagemann in 1257 met hem in het huwelijk trad. Het echtpaar had ten minste zes kinderen. Aleidis bracht aanspraken op de graafschap Hülchrath uit de Saynse erfenis mee; ook belangen rond Saffenburg speelden een rol in het goederencomplex. Daardoor reikte de invloed van de Kleefse familie verder dan het oude kerngebied.
De aanwinst bracht echter nieuwe afhankelijkheden met zich mee. Hülchrath en aanverwante bezittingen waren voor een belangrijk deel lenen van de aartsbisschop van Keulen. Diederiks positie als landsheer werd zo mede bepaald door verplichtingen tegenover een machtige kerkvorst. De huwelijks- en erfaanspraken worden in de literatuur bovendien verschillend in de jaren 1255 en 1257 geplaatst; dat verschil wordt hieronder afzonderlijk toegelicht.
Graaf in de schaduw van Keulen, 1260–1275
Na het overlijden van zijn vader in 1260 volgde Diederik hem als graaf van Kleef op. Toen in 1262 de strijd tussen aartsbisschop Engelbert II van Valkenburg en de stad Keulen escaleerde, stond hij aan de zijde van de aartsbisschop. Hij nam ook deel aan onderhandelingen om het conflict te beslechten. Bij een belegering van Keulen in september 1265 trok hij zich tegen de wens van de aartsbisschop terug.
De Keulse stadsschrijver Gottfried Hagen verbond die terugtocht aan een verhaal over een droom waarin de heilige Ursula aan de graaf zou zijn verschenen. Dat verhaal is waardevol als getuigenis van de stedelijke geschiedschrijving, maar niet als zelfstandig bewijs dat de droom werkelijk plaatsvond. Ook de berichtgeving over een mogelijke gevangenneming na de strijd bij Zülpich in 1267 is volgens Hagemann onzeker.
De spanningen hielden aan. In 1266 kwam na een conflict een vrede met de graaf van Gelre tot stand. In 1268 raakte Diederik opnieuw betrokken bij plannen tegen de stad Keulen. Rond 1270 ontstond bovendien een geschil met zijn broer Diederik Luf I. Zo tonen de overgeleverde gebeurtenissen zowel de politieke afhankelijkheid van Keulen als de problemen die de opsplitsing van het familiebezit opriep.
Steden, ontginningen en landsbestuur
Ondanks die moeilijkheden zette Diederik het binnenlandse beleid van zijn vader voort. Bij Kalkar werd de stedelijke rechtspositie verder uitgebouwd, mede in de omgeving van het belangrijke grafelijke steunpunt Monterberg. Ook Büderich en Orsoy werden in deze periode tot steden verheven. Voor Huissen acht Hagemann een dergelijke ontwikkeling mogelijk, maar niet zonder voorbehoud.
Hagemann schrijft de verlening van stadsrechten aan Dinslaken in 1273 aan Diederik toe. Het familieartikel in de Neue Deutsche Biographie benadrukt bij die gebeurtenis juist de territoriale positie van zijn broer Diederik Luf I. Gezien de in 1255 verdeelde bevoegdheden is het daarom verstandig de precieze rolverdeling niet stelliger te formuleren dan de bronnen toelaten.
De stedelijke privileges en bepalingen over woeste of natte gronden sluiten aan bij een bredere golf van ontginning aan de Nederrijn. Het directe politieke resultaat van zijn regering was gemengd, maar deze binnenlandse ontwikkeling versterkte de bestuurlijke basis waarop latere graven verder konden bouwen.
Gezin, opvolging en overlijden
Onder de kinderen van Diederik en Aleidis bevonden zich Diederik VII van Kleef, die zijn vader in 1275 als graaf opvolgde, en Diederik Luf II, later verbonden aan Hülchrath en Tomburg. Via laatstgenoemde loopt in het hier onderzochte genealogische model de verbinding naar Margaretha van Kleef en het geslacht Van der Straten; iedere filiatie in die route behoudt haar eigen bewijsclassificatie.
Diederik overleed waarschijnlijk in september 1275. Hagemann noemt het stift Wissel als begraafplaats. Omdat andere overzichten een afwijkende begraafplaats suggereren, wordt dit hier uitdrukkelijk als opgave van Hagemann weergegeven en niet als afzonderlijk geverifieerd grafbewijs.
Naamgeving en genealogische bewijswaarde
Verschillende nummers, dezelfde persoon. Deze website noemt de graaf die van 1260 tot 1275 regeerde Diederik VI. In Hagemanns nieuwere nummering heet hij Dietrich V./VII.; oudere handboeken gebruiken weer andere tellingen. De regeringsjaren, ouders, echtgenote en kinderen zijn voor de identificatie betrouwbaarder dan het Romeinse cijfer.
Huwelijksdatering. Hagemann geeft 1257 als huwelijksjaar; de Neue Deutsche Biographie verbindt de goederenverwerving al met 1255. Zolang de betreffende huwelijks- en overdrachtsakten niet afzonderlijk zijn vergeleken, wordt hier geen schijnzekerheid gecreëerd over de precieze datum.
Filiatie Diederik Luf II: W. Hagemann noemt Luf II als zoon van dit echtpaar. De laatmiddeleeuwse Kleefse kroniek (editie Seibertz, 1869, blz. 334) onderscheidt meerdere zonen met de naam Diederik, en eigentijdse oorkonden bevestigen de broerband tussen Luf II en de opvolgende graaf. De centrale Evidence Layer handhaaft W (waarschijnlijk) totdat een rechtstreeks contemporain vader-zoonbewijs voor juist deze naamgenoot is vastgesteld. De nieuwe bestuurlijke gegevens wijzigen die classificatie niet.
Levenslijn
Belangrijkste momenten
Bronnen en literatuur
- Manuel Hagemann, ‘Dietrich V. von Kleve’, Portal Rheinische Geschichte (2016; bijgewerkt 20 mei 2025). De voor deze biografie gebruikte levensbeschrijving, geraadpleegd op 10 oktober 2026.
- Dieter Weber, ‘Kleve, Grafen von’, Neue Deutsche Biographie 12 (1980), blz. 58–59. Vergelijking van nummering, erfaanspraken en de rol van Diederik Luf I.
- Deutsche Biographie, persoonsindex ‘Dietrich VI.’. Identificatie van de graaf die in 1275 overleed.
- Kleefse genealogische kroniek, editie J. S. Seibertz (1869), blz. 334. Latere middeleeuwse afstammingsoverlevering over de zonen.
- Voor de in Hagemanns artikel genoemde primaire oorkonden en stedelijke privileges: K. Flink (red.), Klevische Städteprivilegien (1241–1609) (1989), en W.-R. Schleidgen, Kleve-Mark Urkunden 1223–1368 (1983). Deze uitgaven zijn hier als door Hagemann gebruikte bronverzamelingen vermeld, niet als zelfstandig volledig gecontroleerde edities.