Van Maas naar Niers

De bewezen oorsprong

Weeze

De aantoonbare familiegeschiedenis begint in Weeze. Hier leefde Herman van Well, geboren omstreeks 1650 en vanaf zijn huwelijk in 1675 aantoonbaar. Hij trouwde driemaal in de katholieke parochie St. Cyriakus. Uit zijn eerste huwelijk met Margarethe van Wyckeren werd op 12 december 1679 zoon Jan geboren.

Weeze was een oude Nederrijnse nederzetting aan de Niers. De parochie St. Cyriakus behoort tot de oude parochies van de linker Nederrijn. De bewaarde katholieke registers beginnen in 1662 — nét te laat om Hermans vermoedelijke geboorte rond 1650 terug te vinden. Dat verklaart waarom zijn ouders tot nu toe onbekend zijn.

Een tweede bron maakt Weeze extra belangrijk. In het Lijfgewinsboek van de kerk wordt Jan van Well in 1709 genoemd als zoon van Herman van Well en Gritien van Wickermans, bij rechten op twee morgen land. Daarmee wordt niet alleen de filiatie bevestigd, maar krijgen we ook zicht op een milieu waarin grondgebruiksrechten een rol speelden.

De huwelijksschakel

Hülm

Hülm, bij Goch, vormt de korte maar belangrijke schakel tussen Weeze en Hommersum. Hier trouwde Jan van Well op 23 oktober 1703 met Catharina Coenen, geboren in Hülm op 19 januari 1682 als dochter van Jacobus Coenen en Anna Balmans.

Het huwelijk laat zien hoe de familie zich al vroeg binnen een klein regionaal netwerk bewoog. Vanuit Weeze kwam Jan in contact met een familie uit de omgeving van Goch; kort daarna treffen we het echtpaar in Hommersum aan. Hülm is daarom minder een langdurige woonplaats dan een familiale verbindingsplaats.

Het achttiende-eeuwse familiehart

Hommersum en de Neuklosterhof

Na hun huwelijk vestigden Jan van Well en Catharina Coenen zich in Hommersum. Hier kregen zij dertien kinderen en hier werd de familie gedurende de achttiende eeuw stevig verankerd. Hun zoon Hermanus, geboren in 1707, bleef in het dorp en zette de agrarische positie van zijn vader voort.

Centraal staat de Hommersumer Hof, later Neuklosterhof genoemd. De hof lag direct naast de St.-Petruskerk en geldt als de oude hoofdhof of stichtingshof van Hommersum. In 1291 kwamen hof en patronaatsrecht van de kerk in handen van klooster Graefenthal. De hof bleef tot de secularisatie in het begin van de negentiende eeuw met het klooster verbonden.

Dat zowel Jan als zijn zoon Hermanus als pachter van deze hof worden genoemd, is bepalend voor ons beeld van hun sociale positie. Zij waren geen losse landarbeiders, maar behoorden tot de gevestigde agrarische pachterslaag. Zij beheerden een oude, institutioneel belangrijke boerderij met grond en bedrijfsvoering.

De huidige bebouwing aan de Mortelweg staat nog altijd op de plaats van de oude hoofdhof. Van het historische complex is onder meer een oude gewelfde kelder bewaard gebleven.

De institutionele achtergrond

Kloster Graefenthal

Graefenthal ligt bij Asperden, in het dal van de Niers. Het cisterciënzerinnenklooster werd in 1248 gesticht door graaf Otto II van Gelre en verwierf door schenkingen omvangrijke landerijen en boerderijen. In 1291 verkreeg het ook de Hommersumer Hof en het patronaatsrecht van de kerk van Hommersum.

Voor de familie Van Well is Graefenthal belangrijk omdat het de institutionele eigenaar was van de hof waarop Jan en Hermanus pachter waren. Hun pachterschap plaatste hen daarmee in een economische verhouding tot een groot kerkelijk grondbezitter. De familiegeschiedenis is hier dus rechtstreeks verbonden met het middeleeuwse en vroegmoderne systeem van kloosterbezit en landbouwpacht.

Na de Franse tijd werd het klooster in 1802 opgeheven. Daarmee verdween uiteindelijk ook de eeuwenoude institutionele structuur waarbinnen de Hommersumer Hof had gefunctioneerd.

Over de latere landsgrens

Ottersum

In het begin van de negentiende eeuw wordt Ottersum een nieuwe hoofdplaats in de stamreeks. Jacob van Well, geboren omstreeks 1742 in Hommersum, overleed er in 1821; zijn vrouw Johanna Maria Elisabeth Jansen volgde in 1822.

Hun zoon Jacobus van Well, geboren op 17 maart 1787 in Hommersum, trouwde op 18 april 1823 in Ottersum met Maria van de Loo. Hij wordt daarbij als bouwman aangeduid. In de volkstelling van 1829 treffen we hem als landbouwer aan op de Mariënwaldschen Bouwhoff, met zijn vrouw, kinderen en een eveneens in Hommersum geboren Antoon van Well.

Ottersum markeert daarmee geen plotselinge breuk met het Duitse gebied, maar een voortzetting van hetzelfde agrarische familiepatroon aan de andere kant van een staatsgrens die juist in deze periode een steeds vaster karakter kreeg.

Verwevenheid en aansluiting

Gennep

In de negentiende eeuw verschijnt de familie Van Well ook nadrukkelijk in Gennep. Daar raken verschillende Van Wells verweven met lokale families en ambachten. In een Gennepse tak vinden we bijvoorbeeld Johannes van Well als slager; zijn kinderen verbinden de familie verder met de plaatselijke middenstand.

Voor de eigen stamreeks is vooral de bredere verwevenheid van belang. Via huwelijken met onder meer Van de Loo, Schoofs en uiteindelijk Goossens wordt Van Well onderdeel van het familienetwerk dat op deze website wordt onderzocht. Daarmee verschuift het beeld geleidelijk van een achttiende-eeuwse pachtersfamilie rond Hommersum naar een negentiende-eeuwse familie die zowel in het agrarische gebied als in de kleine stedelijke samenleving van Gennep aanwezig is.

Een verwante zijtak

Afferden

Afferden hoort niet bij de rechtstreekse stamreeks naar Maria Catharina van Well, maar is belangrijk om de verspreiding van het geslacht te begrijpen. Wilhelmus van Well, geboren in 1688 in Weeze als halfbroer van Jan, vestigde zich met Hendrina Coenen in Afferden. Hun kinderen vormden daar een tweede tak van dezelfde Weezer familie.

De twee halfbroers Jan en Wilhelmus trouwden bovendien met twee vrouwen uit de familie Coenen. Zo ontstonden rond 1700 vrijwel gelijktijdig een Hommersumse en een Afferdense tak. Wat op het eerste gezicht verschillende Van Well-families lijken, blijkt daarmee ten minste voor deze twee lijnen één oorsprong in Weeze te hebben.

De mogelijke oudere oorsprong

Well aan de Maas

De naam Van Well is waarschijnlijk een herkomstnaam. Daarom ligt het voor de hand te onderzoeken of de familie oorspronkelijk uit Well aan de Maas kwam. Het dorp ontstond bij een oversteek- en aanlegplaats aan de Maas; de middeleeuwse naam Welle wordt met zo'n aanlegplaats in verband gebracht.

Onderzoeker Franz Gommans beschouwde Well als een waarschijnlijke oudere oorsprong van de Weezer familie. Dat vóór 1700 in Well zelf nauwelijks mensen met de vaste familienaam Van Well worden aangetroffen, hoeft daar niet tegen te spreken: een herkomstaanduiding wordt juist betekenisvol nadat iemand zijn plaats van oorsprong heeft verlaten.

In zeventiende-eeuwse bronnen uit de omgeving komen daadwerkelijk formuleringen voor waarin personen met van Well naar hun herkomst worden aangeduid. Toch ontbreekt tot nu toe de beslissende genealogische schakel tussen zo'n persoon uit Well en Herman van Well in Weeze.