Bewijsvoering · bronnen · open vragen
Onderzoek naar de familie Van Well
Hoe de lijn van Weeze naar Hommersum, Ottersum en Gennep is gereconstrueerd — en waar de grens tussen bewijs en hypothese ligt.
Onderzoeksvraag
Het onderzoek begon bij de negentiende-eeuwse Van Wells in Ottersum en Gennep. De centrale vragen waren: waar kwam deze familie vandaan, hoe kwam zij in Ottersum terecht, welke maatschappelijke positie had zij en is de naam Van Well daadwerkelijk te verbinden met het dorp Well aan de Maas?
Door Nederlandse burgerlijke stand te combineren met Duitse kerkregisters, genealogische publicaties van Franz Gommans, het Weezer Lijfgewinsboek en lokale geschiedenis van Hommersum kon de lijn tot de zeventiende eeuw worden teruggebracht.
1. Van Ottersum terug naar Hommersum
De overlijdensakte van Jacob van Wel in Ottersum (1821) noemt hem 79 jaar oud, geboren in Hommersum, en zoon van Hermen van Well en Anna Maria Langerbeens. De overlijdensakte van zijn vrouw Johanna Maria Elisabeth Jansen bevestigt haar ouders. Het huwelijk van hun zoon Jacobus van Well met Maria van de Loo in Ottersum op 18 april 1823 noemt Jacob en Johanna opnieuw als ouders en geeft voor Jacobus de geboortedatum 17 maart 1787 te Hommersum.
Deze burgerlijke-standakten vormen het harde anker waarmee de negentiende-eeuwse Nederlandse tak aan de achttiende-eeuwse Hommersumse familie is gekoppeld.
2. Franz Gommans en de Hommersumse/Weezer lijn
De belangrijkste secundaire reconstructie is de Ahnentafel bzw. Ahnenliste van Well van de Hommersumse onderzoeker Franz Gommans, gepubliceerd in 1997/1998 en opgenomen in genealogische tijdschriften. Gommans bracht de familie terug tot Herman van Well, omstreeks 1650, waarschijnlijk Weeze.
Volgens zijn onderzoek trouwde Herman driemaal in St. Cyriakus te Weeze. Uit het eerste huwelijk met Margarethe van Wyckeren werd op 12 december 1679 Jan van Well geboren. Jan trouwde op 23 oktober 1703 te Hülm met Catharina Coenen, geboren 19 januari 1682, dochter van Jacobus Coenen en Anna Balmans.
Gommans vermeldt Jan en Catharina als het latere Pächterehepaar op de Hommersumer Hof. Hun dertien kinderen werden in Hommersum gedoopt. Hun zoon Hermanus van Well (1707–1773) wordt eveneens als pachter van die hof genoemd.
3. Onafhankelijk bewijs: het Lijfgewinsboek van Weeze
Een bijzonder sterke bevestiging komt uit het oude Lijfgewinsboek van Weeze. Bij twee morgen land wordt Jan van Well genoemd als ongeveer 28 jaar oud en als zoon van Herman van Well en Gritien van Wickermans. De boekzetting werd op 2 maart 1709 vastgelegd.
Deze bron is belangrijk omdat zij onafhankelijk van een stamboom de filiatie Herman → Jan vastlegt en tegelijk iets vertelt over de economische context: Jan was betrokken bij agrarische grondgebruiksrechten. De naamvorm Wickermans/Wyckeren laat bovendien zien hoe flexibel familienamen in deze periode konden worden geschreven.
4. Waarom het spoor bij Herman stopt
Matricula vermeldt voor de katholieke parochie St. Cyriakus te Weeze als oudste bewaarde doopregister het jaar 1662. Herman werd omstreeks 1650 geboren. Zijn doop valt dus vóór het begin van het bewaarde register. Dat verklaart waarom zijn ouders niet via een gewone doopinschrijving kunnen worden vastgesteld.
Voor een volgende generatie zijn andere bronsoorten nodig: lijfgewins- en grondboeken, belasting- en schattingslijsten, gerechtelijke protocollen, pachtakten, kerkelijke rekeningen en eventueel stukken uit de archieven van de heerlijkheid Wissen en omliggende instellingen.
5. Hilleken van Well: aanwijzing, geen schakel
Gommans vermeldt ook Hilleken van Well, tevens “Nielen” genoemd, gehuwd met Hermen Heimkes en nog levend na 17 april 1668. Daarmee staat vast dat de naam Van Well vóór Hermans eerste huwelijk al in Weeze voorkwam.
Er is echter geen gevonden bron die Hilleken als zus, tante of andere verwant van Herman aanwijst. Zij mag daarom niet in de stamreeks worden opgenomen. Haar vermelding is wel een belangrijk aanknopingspunt voor toekomstig onderzoek naar de Van Wells vóór 1675.
6. Kwam de familie oorspronkelijk uit Well aan de Maas?
Gommans zag in de naam Van Well een herkomstaanduiding en vermoedde de oorsprong in Well aan de Maas. Dat is historisch en naamkundig plausibel: iemand die Well verliet kon elders worden aangeduid als “van Well”, terwijl inwoners van Well zelf die toevoeging niet nodig hadden.
De hypothese wordt versterkt doordat in zeventiende-eeuwse regionale bronnen personen voorkomen met constructies waarin “van Well” duidelijk als herkomstaanduiding functioneert. Maar er is nog geen akte gevonden die Herman van Well of zijn ouders rechtstreeks met het dorp Well verbindt.
7. De Hommersumer Hof en sociale positie
De Hommersumer Hof, later Neuklosterhof, was de oude hoofdhof van Hommersum en lag direct naast de kerk. Volgens de lokale geschiedschrijving kwamen hof en kerkelijk patronaatsrecht in 1291 aan klooster Graefenthal bij Asperden en bleven zij daarmee verbonden tot de secularisatie.
Dat zowel Jan van Well als zijn zoon Hermanus als pachter wordt genoemd, wijst op continuïteit en een stevige positie binnen de agrarische samenleving. “Landbouwer” of “bouwman” is voor latere generaties juist, maar voor deze vroege generaties is gevestigde pachtersfamilie een preciezere typering.
8. Zijtak naar Afferden
Herman van Well kreeg uit zijn derde huwelijk met Mechtildis te Ryck zoon Wilhelmus van Well, geboren 29 augustus 1688 te Weeze. Hij vestigde zich in Afferden en trouwde Hendrina Coenen. Jan en Wilhelmus waren dus halfbroers; Catharina en Hendrina Coenen waren volgens Gommans nichten. Zo ontstonden uit hetzelfde Weezer gezin een Hommersumse en een Afferdense Van Well-tak.
Bewijsniveau
ZEER STERK Herman × Margarethe → Jan (1679); Jan × Catharina Coenen; Jan en Hermanus als pachters; Jacob → Jacobus → Ottersum.
WAARSCHIJNLIJK Herman geboren omstreeks 1650 in/om Weeze.
OPEN Ouders van Herman; relatie Hilleken–Herman; concrete migratie Well aan de Maas → Weeze.
Bronnen en literatuur
- Franz Gommans, “Ahnentafel bzw. Ahnenliste van Well”, Limburgs Tijdschrift voor Genealogie, jrg. 26 (1998), delen 1 en 4. Belangrijk voor de reconstructie Weeze–Hommersum, de huwelijken, kinderen en het pachterschap. deel 4 · deel 1.
- MOSAIK / WGfF Kleve, inhoudsregister 1997–1998: vermeldt Gommans' publicatie over de familie Van Well. register.
- Lijfgewinsboek Weeze, p. 56, transcriptie bij Marcel Wissenburg: Jan van Well als zoon van Herman van Well en Gritien van Wickermans; boekzetting 2 maart 1709. transcriptie.
- Matricula Online, Weeze St. Cyriakus: overzicht van de bewaarde katholieke registers; dopen vanaf 1662. registeroverzicht.
- Westdeutsche Gesellschaft für Familienkunde, Martin Wennekers, Ortsfamilienbuch der kath. Pfarrgemeinde St. Cyriakus Weeze 1662–1800, 2016, ISBN 978-3-86579-129-0. WGfF mediaBase.
- Franz Gommans, “Der Hommersumer Hof oder Neuklostershof zu Hommersum – historisch-genealogischer Beitrag zur Geschichte des Dorfes an Niers und Kendel”, Kalender für das Klever Land 2002; bibliografisch vermeld door Loo-Archief. overzicht.
- Golddorf Hommersum, historische beschrijving van de Neuklosterhof: hoofdhof, ligging naast de kerk en bezit van Kloster Graefenthal 1291–1804. historische gebouwen.
- Historisch Centrum Limburg / Open Archieven, overlijden Jacob van Wel, Ottersum 1821: geboorte Hommersum, ouders Hermen van Well en Anna Maria Langerbeens. akte.
- Historisch Centrum Limburg / Open Archieven, overlijden Johanna Maria Elisabeth Jansen, Ottersum 1822: ouders Johannes Jansen en Henrica Peters. akte.
- Historisch Centrum Limburg / Open Archieven, huwelijk Jacobus van Well × Maria van de Loo, Ottersum 18 april 1823: geboorte Jacobus 17 maart 1787 Hommersum, beroep bouwman en ouderparen. akte.