Bronkritisch dossier · niet gevolgde aansluiting
Nicolaes I van Borselen en Jutta van Holland
De persoon Nicolaes van Borselen is goed in de dertiende eeuw te plaatsen. De veel moeilijkere vraag is of zijn echtgenote werkelijk een buitenechtelijke dochter van graaf Willem I van Holland was.
Wat staat wél stevig?
Nicolaes van Borselen is geen genealogische schim. Henri Obreen behandelde het vroege geslacht Van Borselen in 1927 aan de hand van middeleeuwse stukken. Nicolaus de Bersalia verschijnt in 1243 onder de getuigen van een privilege van graaf Willem II. In 1256 komt hij voor onder de edelen die de vrede tussen Vlaanderen en Holland zouden onderhouden; aan die oorkonde was zijn zegel bewaard. In 1258 wordt dominus Nicholaus de Bersalia miles als getuige genoemd. Een stuk uit 1263 maakt duidelijk dat hij toen niet meer leefde.
Ook de volgende generatie is veel beter grijpbaar dan de vermeende Hollandse aansluiting. In 1263 worden Pieter en Hendrik als zoons van wijlen heer Nicolaes van Borselen aangeduid. Daarmee is de lijn Nicolaes → Pieter/Hendrik van een geheel andere bewijskwaliteit dan de veronderstelde lijn Willem I van Holland → Jutta → huwelijk met Nicolaes.
Waar ontstaat het probleem?
Op internet en in afgeleide genealogieën wordt Nicolaes vaak gehuwd met “Jutta van Holland”, “Jutta Willemsdr van Holland” of een vergelijkbare naam. Zij zou een buitenechtelijke dochter zijn van graaf Willem I van Holland († 1222). De gegevens verschillen echter opvallend: geboortejaren, moeder, huwelijksjaar en zelfs de samenstelling van het gezin lopen uiteen. Dat is een waarschuwingssignaal wanneer de kernverbinding zelf niet door een aangehaalde contemporaine bron wordt gedragen.
Niet: “Kan deze verwantschap hebben bestaan?” maar: “Welke bron toont dat de vrouw van Nicolaes een dochter van Willem I van Holland was?” Zolang die bron ontbreekt, kan de verbinding hoogstens als hypothese worden behandeld.
Wat zegt de oudere vakliteratuur?
Obreens studie uit 1927 is hier belangrijk omdat hij juist de vroege Van Borselens uit de oorkonden reconstrueert. In zijn behandeling van Nicolaes noemt hij diens optreden in 1243, 1256 en 1258 en de drie bekende kinderen. In het geraadpleegde materiaal levert dit geen gedocumenteerde echtgenote Jutta, laat staan een bewezen dochter van Willem I van Holland, op. Dat zwijgen bewijst niet dat het huwelijk onmogelijk was, maar het maakt duidelijk dat de verbinding niet eenvoudig uit dezelfde oorkonden volgt waarmee Nicolaes en zijn kinderen wel worden aangetoond.
Een latere reconstructie
Een genealogische discussie die in 2012 openbaar werd gevoerd, laat goed zien hoe de Hollandse aansluiting kan ontstaan. Daar wordt vanuit latere verwantschapsrelaties geredeneerd dat Nicolaes met een dochter van Willem I “moet” zijn gehuwd en wordt vervolgens de naam Jutta als reconstructie gebruikt. De auteur zoekt steun in naamgeving, chronologie en de positie van Zeeuwse families. Dat is serieus hypothesevormend genealogisch werk, maar het blijft indirect bewijs. De redenering zelf laat dus juist zien dat de verbinding wordt gereconstrueerd en niet rechtstreeks uit een oorkonde wordt gelezen.
Waarom internetstambomen het probleem niet oplossen
De verbinding komt tegenwoordig op veel genealogische websites voor. Dat kan de indruk wekken dat zij breed is bevestigd. Verschillende online bomen geven Jutta echter uiteenlopende geboortejaren en verschillende moeders, terwijl sommige pagina’s expliciet melden dat voor de getoonde gegevens geen bronnen zijn opgegeven. Zulke publicaties kunnen nuttige aanwijzingen geven, maar zijn geen onafhankelijke bevestiging van de filiatie.
Daarom is ook de formulering “algemeen aanvaard” te sterk. Juister is: de verbinding is veelvuldig overgenomen. Dat zegt iets over de verspreiding van de traditie, niet over de bewijskracht ervan.
Conclusie voor deze stamboom
Ik neem Nicolaes I van Borselen en zijn oorkondelijk aantoonbare kinderen serieus op waar de bronnen dat toelaten, maar gebruik de vermeende Jutta van Holland niet als brug naar graaf Willem I. Daarmee wordt niet beweerd dat het huwelijk onmogelijk is geweest. De conclusie is smaller en methodisch belangrijker: de voor deze afstammingslijn noodzakelijke filiatie is op dit moment onvoldoende bewezen.
Mocht later een contemporaine oorkonde, betrouwbare regestvermelding of andere sterke primaire bron worden gevonden die Jutta zowel met Nicolaes als met Willem I verbindt, dan kan deze beoordeling opnieuw worden bekeken.
Bronnen en verder lezen
- Henri Obreen, “Bijdragen tot de kennis der middeleeuwsche geslachten van Holland en Zeeland. Het geslacht van Borselen”, De Nederlandsche Leeuw 45 (1927), kol. 242–249, 294–306, 322–336 en 363–366.
- J.W. Zondervan, “De vrouwen van Randerode en van Zandenburg (Veere)”, De Nederlandsche Leeuw 110 (1993), kol. 475–517.
- Hans Vogels, “[Jutta] [van Holland]”, discussie op soc.genealogy.medieval (2012). Te gebruiken als reconstructie/hypothese, niet als primaire bron.