Achtergrond›Slot Wissen

Achtergrond · Weeze · Van den Loe · burcht · heerlijkheid · huisarchief

Slot Wissen aan de Niers

Een middeleeuwse waterburcht bij Weeze die in 1461 in handen kwam van de familie Van den Loe en uitgroeide tot het bestuurlijke en archivalische middelpunt van de adellijke familietak.

Slot Wissen (Schloss Wissen) ligt aan de Niers bij Weeze, in het huidige Noordrijn-Westfalen. Het complex is in de loop van vele eeuwen herbouwd en uitgebreid, maar de geschreven bronnen voeren de geschiedenis van de burcht ver terug. Voor de familiegeschiedenis is Wissen vooral belangrijk omdat hier vanaf de vijftiende eeuw de adellijke tak Van den Loe gevestigd raakte, terwijl de natuurlijke zoon Bruen van den Loe de stamvader werd van de niet-adellijke tak Van de(r) Loo.1

Een burcht vóór de komst van Van den Loe

Wissen bestond al ruim vóór 1461. Een uitzonderlijk concrete vroege bron is een oorkonde uit 1401. Daarin verklaart Conrad van Arnsberg, generaal-vicaris van de aartsbisschop van Keulen, dat hij op 17 juni 1401 in de burcht Wissen, parochie Weeze, een altaar had gewijd ter ere van God, Maria en Johannes de Doper. De oorkonde zelf is gedateerd op 20 juni.2

In de vijftiende eeuw behoorde Wissen tot het goederencomplex van de familie Van der Straten. De regesten van het huisarchief noemen Anna van der Straten als erfgename van haar vader Johan van der Straten. In 1456 probeerde zij het bezit al over te dragen aan Johan van Breempt en Agnes van Eylvervelde; enkele jaren later kwam Wissen opnieuw beschikbaar.3

1461: huwelijk en verwerving

De overgang naar Van den Loe is bijzonder goed gedocumenteerd. Op 6 april 1461 werd het huwelijkscontract gesloten tussen Wessel van den Loe, zoon van ridder Johan van den Loe, en Lysbeth van Berenbroeck. Een afzonderlijke overeenkomst van dezelfde dag bepaalde uitdrukkelijk dat Johan het huis Wissen met alle toebehoren moest verwerven en binnen twee jaar betalen.4

De daadwerkelijke overdracht was dus geen enkelvoudige koophandeling op 6 april. In de regesten staan op 19 mei 1461 meerdere rechtshandelingen waarin Anna van der Straten goederen die tot Wissen behoorden overdroeg aan Wessel en Lysbeth. Het is daarom historisch preciezer om te spreken van een verwervingsproces in 1461, waarbij het huwelijkscontract van 6 april de aankoop als voorwaarde vastlegde.5

Over de koopsom. Op de huidige historische website van Schloss Wissen wordt een koopsom van 9.250 Goldtaler genoemd. In de voor deze pagina rechtstreeks gecontroleerde LVR-regesten is vooral de huwelijksvoorwaarde en de daaropvolgende overdracht helder te volgen. De koopsom wordt daarom hier als secundair overgeleverde informatie behandeld en niet als rechtstreeks uit de geraadpleegde oorkondetekst afgelezen gegeven.6

1497: Wissen wordt een eigen heerlijkheid

Een volgende belangrijke stap vond plaats op 15 december 1497. Hertog Johan van Kleef en graaf van de Mark stond Wessel van den Loe toe het huis Wissen met voorburcht, molens, boomgaard, akkers, bossen, wateren, weiden en de binnen de grenzen wonende bevolking als een eigen heerlijkheid te bezitten. De hertogelijke ambtenaren en rechters mochten zich voortaan niet meer op dezelfde wijze met dit gebied bemoeien. De regestenuitgave duidt dit als de verheffing van Wissen tot een onderheerlijkheid met een eigen vorm van rechtsmacht.7

  • 1401 Wijding van een altaar in de burcht Wissen.
  • 1461 Huwelijkscontract Wessel van den Loe × Lysbeth van Berenbroeck; verwerving en overdracht van Wissen.
  • 1497 Wissen wordt een zelfstandige heerlijkheid binnen het hertogdom Kleef.
  • 1558 Volgens de Loo-Kroniek leent Frans van den Loe 16.000 Carolusgulden aan Willem van Oranje.
  • 1609 Volgens dezelfde secundaire samenvatting wordt het resterende leensverband met St. Viktor te Xanten afgekocht.
  • 1629 Degenhardt-Bertram van Loe wordt in de rijksvrijherenstand verheven.

Bruen en de niet-adellijke tak

Voor deze website is Wissen ook belangrijk vanwege de splitsing tussen twee familielijnen. Ridder Johan van den Loe had naast Wessel ook een natuurlijke zoon, Bruen van den Loe. De officiële familiegeschiedenis van Schloss Wissen vermeldt dat Bruen vanuit het Wissener goederencomplex met Abroeck werd beleend. Bruen werd vervolgens stamvader van de omvangrijke niet-adellijke Van de(r) Loo-tak die op deze website wordt gevolgd.8

Daarmee is Slot Wissen voor de genealogie meer dan alleen een decor. Het is de plaats waar de positie van Johan en Wessel binnen de adellijke hoofdlijn zichtbaar wordt, terwijl Bruens leengoed Abroeck de basis vormde voor een andere familietak. Veel van de documenten waarmee die geschiedenis kan worden gereconstrueerd zijn bovendien juist in het Wissener huisarchief bewaard gebleven.

Het huisarchief van Wissen

Het Gräflich von Loësche Archiv auf Schloss Wissen behoort tot de belangrijke adelsarchieven van het Rijnland. Een overzicht van de archieven in Kreis Kleve noemt voor de oorkondenoverlevering de periode 1235–1798 en in totaal 3.124 oorkonden en kopiale overleveringen. De eerste vier delen van de wetenschappelijke regestenuitgave zijn bewerkt door archivaris Dieter Kastner.9

Voor genealogisch onderzoek zijn vooral de eerste twee delen gemakkelijk digitaal raadpleegbaar: Band I behandelt de periode 1245–1455 en Band II de jaren 1456–1534. Juist deze delen bevatten de bronnen over het vroege Wissen, de verwerving door Van den Loe, de verheffing tot heerlijkheid en vele transacties en leenverhoudingen waarin de familie voorkomt.10

Van middeleeuwse burcht tot huidig complex

De bebouwing van Wissen veranderde voortdurend. De eigen historische presentatie van het kasteel voert de bouwgeschiedenis terug tot een verdedigbare middeleeuwse kern en beschrijft hoe het complex later een drievleugelige voorburcht kreeg. In de achttiende eeuw werd onder meer het poortgebouw vernieuwd. In de negentiende eeuw kreeg Wissen opnieuw een sterk neogotisch karakter. De huidige grote slotkapel werd in 1875–1878 naar ontwerp van de Keulse architect Vinzenz Statz gebouwd; zij moet dus duidelijk worden onderscheiden van het al in 1401 genoemde middeleeuwse altaar.11

KuLaDig, het cultuurhistorische landschapsportaal van het Landschaftsverband Rheinland, beschrijft Wissen als een historisch adelscomplex aan de Nederrijn waarvan de bouwmassa door verschillende perioden heen is gevormd. Het kasteel werd in de twintigste eeuw opnieuw uitgebreid gerestaureerd; de eigen kasteelsite noemt daarvoor de jaren 1969–1973.12

Wat is primair en wat is secundair?

Bronkritiek. Voor deze pagina zijn de gepubliceerde regesten van het Wissener huisarchief de sterkste bronlaag: zij beschrijven concrete oorkonden en geven nummer, datum en inhoud. De Loo-Kronieken en de historische pagina’s van Schloss Wissen zijn waardevolle secundaire familiebronnen, maar worden waar mogelijk gecontroleerd aan de regesten. KuLaDig biedt daarnaast een onafhankelijke erfgoedkundige beschrijving. De gegevens over 1558 en 1609 zijn in deze versie nog niet afzonderlijk teruggelezen in de oorspronkelijke regesten en worden daarom expliciet als secundair weergegeven.

Bronnen en noten

  1. Secundair / institutioneel. Schloss Wissen, historische familiedocumentatie over Johan, Wessel en Bruen van Loe; aangevuld met Loo-Kroniek 57 over de 550-jarige band tussen beide familietakken en Wissen.
  2. Primaire bron via wetenschappelijke regestenuitgave. Dieter Kastner (bew.), Die Urkunden des Gräflich von Loeschen Archivs von Schloß Wissen. Regesten, Band I: 1245–1455, regest 252: de oorkonde van 20 juni 1401 beschrijft de altaarwijding van 17 juni in de burcht Wissen. Open Band I (PDF) →
  3. Primaire bronnen via regesten. Kastner, Band II, regesten 727–731 en de inleiding over Anna van der Straten en de verkoopgeschiedenis vóór 1461. Open Band II (PDF) →
  4. Primaire bronnen via regesten. Kastner, Band II, regesten 811 en 812, 6 april 1461: huwelijkscontract en aanvullende bepaling dat Johan van den Loe Wissen moest verwerven en binnen twee jaar betalen. Open Band II (PDF) →
  5. Primaire bronnen via regesten. Kastner, Band II, regesten 816–819, 19 mei 1461: overdrachten door Anna van der Straten aan Wessel van den Loe en Lysbeth van Berenbroeck.
  6. Secundair / familiehistorisch. Schloss Wissen, pagina’s over Johan en Wessel von Loe, met de genoemde koopsom van 9.250 Goldtaler en de context van het huwelijk. Lees de historische pagina →
  7. Primaire bron via wetenschappelijke regestenuitgave. Kastner, Band II, regest 1254, 15 december 1497, plus de toelichting in de inleiding over de verheffing van Wissen tot onderheerlijkheid.
  8. Secundair / institutioneel. Schloss Wissen, historische pagina over Bruen van Loe en zijn belening met Abroeck. Familiegeschiedenis Schloss Wissen →
  9. Institutionele archiefbeschrijving. Archive NRW / Kreis Kleve, overzicht van adelsarchieven: Archiv Schloss Wissen, met 3.124 oorkonden en kopiale overleveringen uit 1235–1798. Open het archiefoverzicht (PDF) →
  10. Wetenschappelijke archiefuitgave. LVR-Archivberatungs- und Fortbildungszentrum, reeks Inventare nichtstaatlicher Archive, Band 42–45: de vier regestenbanden van het Wissener huisarchief. Overzicht van de uitgaven →
  11. Secundair / bouwhistorisch. Schloss Wissen, geschiedenis van het complex en de kapel; de huidige neogotische kapel werd in 1875–1878 ontworpen door Vinzenz Statz. Geschiedenis van de kapel →
  12. Onafhankelijke erfgoedbron. KuLaDig, Schloss Wissen am Niederrhein, met literatuurverwijzingen naar Dehio en Stefan Frankewitz; aangevuld met de officiële kasteelsite voor de restauratie van 1969–1973. Bekijk KuLaDig →

Geraadpleegde publicaties en digitale bronnen

  • Dieter Kastner (bew.), Die Urkunden des Gräflich von Loeschen Archivs von Schloß Wissen. Regesten, Band I–IV, Inventare nichtstaatlicher Archive 42–45.
  • Loo-Kroniek 55 (2008), met de samenvatting van de inventarisatie van het Wissener archief.
  • Loo-Kroniek 57 (2011), over 550 jaar familiegeschiedenis rond Wissen.
  • Schloss Wissen, officiële historische documentatie over het kasteel en de familie Von Loë.
  • Archive NRW / Kreis Kleve, overzicht van het Archiv Schloss Wissen.
  • KuLaDig – Kultur.Landschaft.Digital, objectbeschrijving Schloss Wissen am Niederrhein.