Achtergrond›Het leengoed Abroeck

Achtergrond · Weeze · Van de(r) Loo · leengoed · Wissen · vijftiende–zeventiende eeuw

Het leengoed Abroeck bij Weeze

Een belangrijk Wissens leen bij Weeze dat in 1489 aan Bruen van den Loe werd uitgegeven en gedurende meerdere generaties nauw verbonden bleef met de niet-adellijke familie Van de(r) Loo.

Abroeck — in de bronnen ook geschreven als Abroick, Aebroick en Aebruyck — was een hof en leengoed bij Weeze. Voor de familiegeschiedenis Van de(r) Loo is het goed van bijzondere betekenis. Op 7 januari 1489 beleende Wessel van den Loe, heer van Wissen, zijn buitenechtelijke halfbroer Bruen van den Loe met het gehele hof en goed Abroeck. De band met het bezit was zo sterk dat verschillende nakomelingen in akten als Van Abroeck of Van den Loe van Abroeck voorkomen.1

Abroeck vóór Bruen

De wetenschappelijke regestenuitgave van het huisarchief van Schloss Wissen maakt het mogelijk de overgang van het goed uitzonderlijk nauwkeurig te volgen. In 1484 overleed leenman Henrick van Abroick. Zijn vier dochters — Hadewich, Jenneken, Beelken en Leintgen — golden als erfgenamen; daarnaast bestonden er vorderingen van anderen op het met schulden belaste bezit.2

Wessel van den Loe liet de betrokkenen in 1485 op Wissen bijeenkomen om te bepalen wie het leen zou overnemen. Uit regest nr. 1129 blijkt niet eenvoudigweg dat de dochters gezamenlijk “afstand deden”. Het proces was ingewikkelder: er waren verschillende aanspraken, afspraken werden uitgesteld en uiteindelijk werd geen geldig beroep op het leen gedaan. De voornotitie in het leenboek vermeldt vervolgens dat Wessel het teruggevallen goed innam, schuldeisers tevredenstelde en vervreemde percelen terugverwierf.3

Bronkritiek. De familie Van Abroeck wordt in het familieonderzoek als riddermatig aangeduid en haar wapen met een springende vis is gedocumenteerd. De verdergaande gedachte dat Bruens onbekende moeder een dochter van Henrick van Abroeck was, is echter een hypothese. Er is geen bekende contemporaine filiatie die haar naam ondubbelzinnig vastlegt.4

7 januari 1489: Bruen wordt beleend

Het beslissende document is regest 1171 in Band II van Dieter Kastners uitgave van het Wissener huisarchief. Daarin staat dat Wessel van den Loe zijn Bastardbruder Bruin vanden Loe beleent met het gehele Hof und Gut zu Abroick. Bruen legt daarop hulde en eed af in aanwezigheid van twee leenmannen. De registratie verwijst terug naar de procedure van 1485.5

De juiste datum van deze belening is 7 januari 1489. In oudere familieaantekeningen en afgeleide genealogieën komt ook 8 januari voor, maar de gepubliceerde regestenuitgave dateert nr. 1171 expliciet op 7 januari. Het leenboek wordt daarbij aangeduid als Kopiar Lehnbuch (Nr. 168), fol. 78'.5

Bruen was in hetzelfde jaar al aantoonbaar actief als richter te Weeze. Een oorkonde van klooster Graefenthal van 13 november 1489 noemt “Bruyn van den Loe, basterd” als richter en medezegelaar. Daarmee zijn zijn positie als leenman van Abroeck en zijn bestuurlijke rol in Weeze onafhankelijk van latere genealogische reconstructies in gepubliceerde bronnen zichtbaar.6

Van Bruen naar de volgende generaties

Na Bruens overlijden bleef Abroeck in zijn familiekring. Op 17 december 1516 beleende Thies van den Loe, heer van Wissen, Johan van Abroick ‘de oude’ met hof en goed Abroeck. Ook deze belening staat in hetzelfde Wissener leenboek.7

In de volgende generatie wordt de erfopvolging nog gedetailleerder. Op 14 maart 1537 beleende Frans van den Loe van Wissen Seger van den Loe, zoon van Johan, met Abroeck. Volgens het gepubliceerde familieonderzoek gold de belening tevens ten behoeve van Segers zusters Itgen en Johanna, terwijl hun moeder Hermanna van Wildt een vorm van vruchtgebruik behield. Nog in 1537 werd het bezit met nieuwe financiële verplichtingen belast.8

Deze geschiedenis verklaart waarom de naam Abroeck in verschillende takken en documenten terugkeert. De officiële historische presentatie van Schloss Wissen wijst er eveneens op dat Bruens nakomelingen de toevoeging van Loe – van Abroeck gebruikten zolang de hof een centrale plaats in hun familiebezit innam.9

Seger, Lucie en toenemende schulden

In de zestiende eeuw werd de financiële positie rond Abroeck steeds moeilijker. De bronnen die in Loo-Kroniek 61 zijn samengebracht, tonen verkopen van inkomsten, hypotheken en verpandingen. In 1574 vroeg Seger om het leen over te dragen aan zijn schoonzoon Johan Schetter ten behoeve van diens minderjarige zoon Jan. In 1577 wordt Segers dochter Lucie van Abroeck genoemd in een regeling van de bezitsverhoudingen; het goed was toen met aanzienlijke schulden belast.10

Een nieuwe regeling volgde op 23 januari 1582. Lucie was inmiddels hertrouwd met Henrich van Stamheim. Hij werd ten behoeve van Lucie en haar kinderen met Abroeck beleend, met de verplichting het bezit binnen een bepaalde termijn schuldenvrij te maken en het huis te herstellen. Uit het vervolg blijkt dat dit niet lukte.11

1608: verkoop na oorlogsschade

Op 13 februari 1608 verkochten Lucie van Abroick en Henrich van Stamheim het huis en goed Abroeck, met toestemming van leenheer Wessel van Loe zu Wissen, aan Goddart Hoppengarts. De in het familieonderzoek weergegeven overdrachtsoorkonde noemt zware oorlogsschade en de onmogelijkheid de schulden af te lossen als achtergrond van de verkoop. De koper moest de verwoeste opstallen binnen vier jaar herbouwen.12

De originele oorkonde wordt in het Wissener archief aangeduid als nr. 2748. De wetenschappelijke regesten van de periode 1574–1798 zijn opgenomen in Band IV van Dieter Kastners uitgave. Anders dan Band I en II is die band via de LVR-website niet vrij als PDF aangeboden; de inhoud van nr. 2748 is voor deze webpagina daarom gecontroleerd via de nauwkeurige bronverwijzing en samenvatting in Loo-Kroniek 61, terwijl het bestaan en bereik van Band IV onafhankelijk bij het LVR zijn bevestigd.13

  • 1484 Overlijden van leenman Henrick van Abroick; opvolgingskwestie ontstaat.
  • 1485 Wessel van den Loe behandelt de aanspraken van Henricks erfgenamen en schuldeisers.
  • 1489 Bruen van den Loe wordt op 7 januari met het gehele hof en goed Abroeck beleend.
  • 1516 Johan van Abroick ‘de oude’ wordt met Abroeck beleend.
  • 1537 Seger van den Loe ontvangt het leen, mede binnen de erfkring van zijn zusters.
  • 1574–1582 Overgang via Seger, de familie Schetter en Lucie van Abroeck.
  • 1608 Lucie en Henrich van Stamheim verkopen Abroeck aan Goddart Hoppengarts.
  • 1730 Het Klevisches Kataster toont het terrein als ‘Abroicks Hoff’.

Abroicks Hoff en de huidige Coxhof

De plek verdween niet uit het landschap. In het Klevisches Kataster van 1730 staat het complex als Abroicks Hoff aangegeven. Onderzoek in Loo-Kroniek 63 legt de historische kaarten naast de moderne situatie en identificeert de locatie met de huidige Coxhof. De oude perceelsstructuur is volgens die reconstructie nog opvallend goed in het landschap te herkennen; zelfs de westelijke bebouwingsgrens van Weeze volgt daar grotendeels de vroegere begrenzing.14

De huidige Coxhof is geen landbouwbedrijf meer maar een woonboerderij. Een foto uit omstreeks 1973 in het familieonderzoek vermeldt bovendien dat de boerderij toen nog tot het bezit van Wissen behoorde. Voor de precieze eigendomsgeschiedenis daarna is in de voor deze pagina geraadpleegde digitale bronnen geen voldoende onafhankelijke documentatie aangetroffen; daarom is hier geen exact jaar voor een latere verkoop opgenomen.15

Hoe groot was Abroeck?

In familiepublicaties wordt Abroeck aangeduid als een van de grootste, en soms als het grootste, hofgoed binnen het Wissener bezit. Het primaire regest van de belening uit 1489 noemt echter geen oppervlakte. De vaak genoemde exacte aantallen morgen of hectares zijn daarom op deze pagina niet als vaststaand gegeven overgenomen zolang de onderliggende landmeting of oorspronkelijke bron daarvoor niet afzonderlijk is gecontroleerd.16

Heraldieke herinnering

De familie Van Abroeck voerde een springende vis als wapenfiguur. Binnen het moderne familieonderzoek Van de(r) Loo is die vis gebruikt als herinnering aan de langdurige band met Abroeck en aan de mogelijke — maar niet bewezen — afstamming van Bruens moeder uit de familie Van Abroeck. Het Loo-Archief benadrukt zelf dat dit een latere heraldische variant en interpretatie is, niet een bewijs voor de genealogische hypothese.17

Samengevat. De kern van de geschiedenis van Abroeck is uitzonderlijk stevig gedocumenteerd: de opvolgingsprocedure van 1485 en de belening van Bruen in 1489 zijn rechtstreeks in de wetenschappelijke regesten van het huisarchief van Wissen te volgen. Voor de zestiende-eeuwse opvolging en verkoop in 1608 bestaat eveneens nauwkeurige archivalische documentatie. Voor de identiteit van Bruens moeder, de exacte omvang van het middeleeuwse goed en enkele latere eigendomsdetails blijft meer terughoudendheid nodig.

Bronnen en noten

  1. Primaire bron via wetenschappelijke regesten. Dieter Kastner (bew.), Die Urkunden des Gräflich von Loëschen Archivs von Schloß Wissen. Regesten, Band II: 1456–1534, nr. 1171; voor het gebruik van de naam Van Abroeck tevens Schloss Wissen en Stichting Loo-Archief. Open Band II (PDF) →
  2. Primaire bron via regesten. Kastner, Band II, nr. 1129, 20 mei 1485: Henrick van Abroick was in 1484 overleden; zijn vier dochters worden met naam genoemd.
  3. Primaire bron via regesten. Kastner, Band II, nr. 1129 en de voornotitie in het leenboek: Wessel nam het teruggevallen leen in, voldeed schuldeisers en verwierf vervreemde percelen terug.
  4. Interpretatie. Loo-Kroniek 48 en 57 over de mogelijke Van-Abroeck-afkomst van Bruens moeder. Loo-Kroniek 57 presenteert dit uitdrukkelijk als een hypothese. Open Loo-Kroniek 57 (PDF) →
  5. Primaire bron via wetenschappelijke regesten. Kastner, Band II, nr. 1171, 7 januari 1489: Wessel beleent zijn “Bastardbruder” Bruin met het gehele hof en goed Abroick; Kopiar Lehnbuch nr. 168, fol. 78'.
  6. Gepubliceerde oorkonde. Alfred Reimann, Die Urkunden des Klosters Graefenthal Vallis Comitis, nr. 543, 13 november 1489; het Loo-Archief wijst deze oorkonde aan als vermelding van “Bruyn van den Loe, basterd” als richter te Weeze. Documenten Loo-Archief →
  7. Primaire bron via regesten. Kastner, Band II, nr. 1411, 17 december 1516: Thies van den Loe beleent Johan van Abroick de oude met hof en goed Abroick.
  8. Primaire bronnen via familiepublicatie. Loo-Kroniek 61, bespreking van de belening van Seger op 14 maart 1537 en de daaropvolgende schulden en regelingen rond Abroeck. Open Loo-Kroniek 61 (PDF) →
  9. Institutionele familiegeschiedenis. Schloss Wissen, historische pagina Bruen van Loe: de hof Abroeck als onderleen en het gebruik van de toevoeging “van Abroeck” door Bruens nakomelingen. Schloss Wissen →
  10. Archivalisch onderzoek. Loo-Kroniek 61; onder meer verwijzingen naar Wissener archiefnrs. 2548 (1574) en 2596 (1577).
  11. Archivalisch onderzoek. Loo-Kroniek 61; Wissener archiefnrs. 2637–2640, 23 januari 1582.
  12. Primaire bron via publicatie. Loo-Kroniek 61, verwijzend naar Archiv Wissen nr. 2748, 13 februari 1608: verkoop door Lucie van Abroick en Henrich van Stamheim aan Goddart Hoppengarts wegens oorlogsschade en schulden.
  13. Wetenschappelijke archiefuitgave. LVR-Archivberatungs- und Fortbildungszentrum: Kastners Band IV omvat de regesten van 1574–1798; Loo-Kroniek 61 verwijst voor nr. 2748 naar Band IV, p. 109–110. Overzicht INA-uitgaven →
  14. Kaartonderzoek. Loo-Kroniek 63, reconstructie op basis van het Klevisches Kataster van 1730: Abroicks Hoff, de ligging van de huidige Coxhof en de herkenbare perceelsgrenzen. Open Loo-Kroniek 63 (PDF) →
  15. Secundair / beeldbron. Loo-Kroniek 61, onderschrift bij de Coxhof: foto omstreeks 1973, toen de boerderij nog tot het bezit van Wissen behoorde; Loo-Kroniek 63 beschrijft de huidige Coxhof als woonboerderij.
  16. Bronkritiek. Stichting Loo-Archief noemt Abroeck het grootste bezit of de grootste hofstede van Wissen binnen de familiegeschiedenis; regest 1171 zelf geeft geen oppervlakte. Negen eeuwen familie Van de(r) Loo →
  17. Heraldiek / interpretatie. Stichting Loo-Archief, Wapen: de springende vis van Van Abroeck is in een moderne helmtekenvariant opgenomen als herinnering aan Abroeck en de mogelijke afkomst van Bruens moeder. Wapen – Loo-Archief →

Geraadpleegde publicaties en archieven

  • Dieter Kastner (bew.), Die Urkunden des Gräflich von Loëschen Archivs von Schloß Wissen. Regesten, Band II (1456–1534), Brauweiler 2005; voor de latere periode Band III (1535–1573) en Band IV (1574–1798).
  • Loo-Kroniek 48 (1999), onderzoek naar Bruen van den Loe en zijn gezin.
  • Loo-Kroniek 55 (2008), over het archief van kasteel Wissen en de zijlinie Van den Loe-Abroeck.
  • Loo-Kroniek 56 (2010), over de heraldiek van de familie Van de(r) Loo.
  • Loo-Kroniek 57 (2011), over de familiebanden met Wissen en de hypothese rond Van Abroeck.
  • Loo-Kroniek 61 (2015), over de zestiende-eeuwse generaties Van den Loe, Abroeck en Overelve.
  • Loo-Kroniek 63 (2017), cartografisch onderzoek naar de ligging van Abroeck en Overelve.
  • Gräflich von Loësches Archiv, Schloss Wissen: met name leenboek nr. 168 en de oorkonden/regesten 1129, 1171, 1411 en 2748.

Zie ook: Slot Wissen en het goed Overelve.