Bronnen, methode & bewijsstatus
Onderzoek naar het Huis Kleef
De genealogie van het Huis Kleef is niet in iedere periode even goed gedocumenteerd. Daarom maken we op deze pagina onderscheid tussen rechtstreeks bewezen filiatie, sterk onderbouwde reconstructie, aannemelijke verbindingen en onzekere vroege tradities.
Onderzoeksmethode
Bij de beoordeling van een genealogische schakel staat niet de ouderdom of bekendheid van een stamboom centraal, maar de bewijskracht van de bronnen. Een ouder-kindrelatie geldt hier als bewezen (B) wanneer zij rechtstreeks uit een contemporaine bron blijkt of uit een sluitende combinatie van contemporaine bronnen kan worden afgeleid. Waarschijnlijk (W) gebruiken we wanneer de reconstructie zeer sterk is maar een noodzakelijke stap niet sluitend is aangetoond; aannemelijk (A) voor een plausibele maar duidelijk minder harde verbinding; hypothese (H) voor een zwakke of nog onvoldoende getoetste verbinding.
Een moderne studie kan aanwijzen welke middeleeuwse stukken beslissend zijn, maar vervangt de primaire bron niet. Daarom worden hieronder zowel de contemporaine oorkonden als de moderne bronkritische literatuur onderscheiden.
Recente LVR-biografieën als vergelijkingsmateriaal
De drie door Manuel Hagemann geschreven biografieën in het Internetportal Rheinische Geschichte (bijgewerkt op 20 mei 2025) versterken vooral het historisch levensverhaal. Let op de verschillende nummeringen: Dietrich IV./VI. († 1260) is op deze website Diederik V; Dietrich VII./IX. († 1347) is Diederik VIII; Adolf II (1373–1448) was als hertog ook Adolf I. De bronnen zijn afzonderlijk in het DMS geregistreerd. Primaire stukken moeten bij toekomstige B/W/A/H-herbeoordelingen afzonderlijk worden gecontroleerd.
Nummering en naamconventies
De nummering van de vroegste graven van Kleef verschilt tussen oudere genealogieën en moderne reconstructies. Op deze website staat daarom niet het volgnummer centraal, maar de identiteit van de persoon, zijn regeringsperiode en de aantoonbare familieverhoudingen. Als werkconventie volgen we voor de regerende graven de Deutsche Biographie / Neue Deutsche Biographie. De website gebruikt Nederlandse naamvormen: Diederik voor Dietrich, Jan voor Johann, Gelre voor Geldern en Gulik voor Jülich.
Van vroege reconstructie naar oorkondenbewijs
Voor de elfde en twaalfde eeuw is Thomas R. Kraus, Studien zur Frühgeschichte der Grafen von Kleve und der Entstehung der klevischen Landesherrschaft (1982), een belangrijk kritisch uitgangspunt. Kraus toetste de vroege genealogie opnieuw aan de oorkonden en waarschuwde daarmee impliciet tegen het opvullen van ontbrekende generaties. Voor de dertiende en veertiende eeuw wordt de bronnenbasis veel dichter. De Kleve-Mark Urkunden, de regesten van Wolf-Rüdiger Schleidgen en het bewaarde bestand van het Landesarchiv Nordrhein-Westfalen maken het mogelijk afzonderlijke familie- en goederenrelaties rechtstreeks te controleren.
Kritische evaluatie van de schakels
Rutger I → Rutger II → Diederik II
Beoordeling: gereconstrueerd; niet documentair bewezen. De vroege reeks is historisch aannemelijk, maar niet door een ononderbroken reeks contemporaine ouder-kindvermeldingen gedocumenteerd. Zij mag daarom niet dezelfde bewijsstatus krijgen als de latere oorkondenfiliaties.
Diederik II → Arnold I
Beoordeling: B — bewezen. Arnold verwijst in een oorkonde van 1120 naar patris mei comitis Theoderici, ‘mijn vader, graaf Diederik’. Daarmee is de filiatie rechtstreeks geformuleerd.
Arnold I → Diederik III
Beoordeling: B — bewezen. De door Kraus aangehaalde twaalfde-eeuwse brontraditie noemt Arnold en Ida als ouders van Diederik. Een extra Arnold als noodzakelijke tussengeneratie is voor deze voorouderlijn daarom niet nodig.
Diederik III → Diederik IV → Diederik V → Diederik VI
Beoordeling: gemengd. Diederik III → Diederik IV is goed onderbouwd; Diederik IV → Diederik V blijft bij de huidige stand A; Diederik V → Diederik VI is weer rechtstreeks en sterk gedocumenteerd. De route wordt dus schakel voor schakel gewaardeerd en niet als één blok.
Diederik VI → Diederik Luf II
Beoordeling: nog afzonderlijk te bewaken. AA 0053 nr. 62 (1 oktober 1285) noemt Diederik Luf II expliciet broer van de regerende graaf Diederik. Daarmee is zijn plaats binnen dezelfde generatie rechtstreeks gedocumenteerd. De precieze vader-zoonfiliatie Diederik VI → Diederik Luf II wordt door dit stuk echter niet letterlijk geformuleerd en blijft daarom afzonderlijk te bewaken.
Diederik Luf II → Margaretha van Kleef
Beoordeling: B — bewezen. Hier heeft het recente bronnenonderzoek de eerdere voorzichtigheid kunnen opheffen. De oorkonde van Diederik van der Straten van 13 juli 1330, later opgenomen in het vidimus van 23 augustus 1344 (Landesarchiv NRW, AA 0053 nr. 268; bij Schleidgen regest nr. 196), behoort tot het kernbewijs. De broncontext verbindt Diederik van der Straten, zijn echtgenote Margaretha en de Luf-tak rond Kalbeck. De moderne bronkritische reconstructie van Stefan Frankewitz identificeert Margaretha als zuster van Diederik Luf III; onafhankelijke vakliteratuur behandelt Diederik Luf III als zoon van Diederik Luf II. In combinatie met de contemporaine goederen- en verwantschapscontext is de filiatie Diederik Luf II → Margaretha volgens de hier gehanteerde norm voldoende sluitend voor B.
Modelnotitie 10 oktober 2026: deze onderzoeksparagraaf verdedigt nog een mogelijke B-classificatie, maar de actuele centrale Evidence Layer beoordeelt de filiatie voorlopig als W. De argumentatie en het regest van 1330/1344 moeten specifiek aan de B-norm worden getoetst voordat centrale gegevens of de SVG op B worden gezet.
Margaretha van Kleef → Aleid van der Straten
Beoordeling: reconstructiezone. Voor deze volgende stap ontbreekt nog een expliciete contemporaine ouder-kindvermelding. Goederenvererving rond Kalbeck en de familieverbanden maken de verbinding aannemelijk, maar de B-status van Margaretha’s afkomst mag niet automatisch op deze volgende schakel worden overgedragen.
Een familieakkoord en verloving op 13 mei 1260
AA 0053 nr. 14 is voor de dertiende-eeuwse Kleefse genealogie bijzonder informatief. Hertog Hendrik van Lotharingen en Brabant bemiddelt in een geschil tussen graaf Otto II van Gelre en de graaf van Kleef met diens zonen Diederik en Diederik Luf. Onderdeel van de regeling is een huwelijksafspraak: Otto's tweede dochter wordt toegezegd aan de oudste zoon van de genoemde Diederik van Kleef.
De datering, 13 mei 1260, sluit exact aan bij de door het LVR-portaal vermelde verloving van de latere graaf Diederik VII met Margaretha van Gelre, dochter van Otto II. Daardoor geeft het regest een zeldzame contemporaine momentopname van meerdere generaties en van de huwelijksstrategie tussen Kleef en Gelre.
Een Vlaamse leenrente voor Diederik Luf I in 1267
AA 0053 nr. 27 documenteert een opvallende verbinding buiten het Kleefse kerngebied. Graaf Gwijde (Guido) van Vlaanderen, markgraaf van Namen, verleent Diederik Luf I van Kleef en diens erfgenamen een erfelijke leenrente van jaarlijks 80 pond uit de tol van Damme. De rente kon voor 1000 pond worden afgelost.
Voor de genealogie levert het stuk geen nieuwe ouder-kindrelatie op, maar het is wel een sterke contemporaine persoonsbron. Het laat zien dat Luf I niet alleen binnen de Kleefse buitenbezittingen opereerde, maar ook een substantiële financiële en feodale relatie met de graaf van Vlaanderen had.
Bekijk het digitalisaat van AA 0053 nr. 27 →
Een expliciete broerrelatie in 1285
AA 0053 nr. 62 noemt Diederik Luf (Loif) van Kleef, heer van Tomburg, en zijn broer, graaf Diederik van Kleef. Luf ontslaat de graaf voor 610 mark Keulse penningen van een toegezegde schuld uit Hülchrath. Voor de website is vooral de verwantschapsformule belangrijk: de broerrelatie tussen Diederik Luf II en Diederik VII staat hier rechtstreeks in het archiefregest.
Dat versterkt de plaats van Luf II binnen de grafelijke familie aanzienlijk. Het stuk noemt echter niet hun vader. Daarom blijft de bestaande classificatie van de specifieke ouder-kindschakel Diederik VI → Diederik Luf II ongewijzigd totdat een bron die filiatie zelf formuleert of een sluitende combinatie van contemporaine stukken is vastgelegd.
Een dynastieke verbinding met Luxemburg: 3 december 1259
AA 0053 nr. 11 documenteert een overeenkomst tussen Gerhard van Luxemburg, heer van Durbuy, en Diederik, de oudste zoon van graaf Diederik van Kleef. Volgens het archiefregest krijgt Gerhard een derde van goederen en vazallen terug en ziet Diederik af van verdere erfaanspraken. Daarmee is dit geen toevallige gezamenlijke vermelding, maar een rechtstreeks gedocumenteerde dynastieke en erfrechtelijke verbinding tussen beide huizen.
Voor de genealogie is vooral de Latijnse formulering belangrijk waarin Gerhard de overleden Diederik socer noster — ‘onze schoonvader’ — noemt. Dat verbindt Gerhards huwelijk rechtstreeks met de lijn van de in 1245 overleden Diederik primogenitus. De echtgenote zelf wordt in nr. 11 niet bij naam genoemd. Daarom gebruiken we deze akte wel als sterk genealogisch ondersteunend bewijs, maar leggen we op basis van dit stuk alleen nog geen nieuwe naamgebonden ouder-kindclaim in het centrale genealogische model vast.
Stecke en Kleef in 1338: leenband is geen afstamming
Twee stukken uit 1338 maken de positie van de familie Stecke binnen de Kleefse machts- en leenstructuur concreet, maar ze leveren juist géén bewijs voor een genealogische route. In AA 0053 nr. 217 doet Wolter Stecke op 7 april 1338 afstand van zijn rechten op de gerechten/rechtsgebieden Hünxe, Spellen en Wallach ten gunste van graaf Diederik VIII van Kleef.
AA 0053 nr. 217a vult dat beeld aan. Wolter erkent dat hij de rechtspraak in Beeck en Sterkrade van de graaf in leen houdt en verklaart dat hij de helft van de gerechten in Götterswick, Hünxe, Spellen, Wallach en Gahlen aan de graaf heeft overgedragen. De catalogus dateert dit tweede stuk alleen op 1338; het bewaarde bronbeeld is volgens de viewerheader een afschrift uit Kleve-Mark X 58 Bd. 1.
Bekijk AA 0053 nr. 217 → · Bekijk het afschrift bij AA 0053 nr. 217a → · Bekijk AA 0053 nr. 401 →
Jan van Kleef, Brabant en Mechelen in 1359
AA 0053 nr. 416 voegt een andere dimensie toe aan Jans regering. Op 8 oktober 1359 doet hertogin Johanna van Brabant uitspraak in een reeds lopende schuldzaak. Volgens het archiefregest wordt de graaf van Kleef verplicht de betreffende vordering te voldoen uit zijn inkomsten uit het land Mechelen. Het stuk draagt zeven zegels.
Voor Jans biografie is dit direct bruikbaar financieel en politiek contextbewijs. Het toont dat zijn bestuur niet alleen aan de Nederrijn speelde, maar ook verbonden was met inkomsten en geschillen buiten het eigen kerngebied. Tegelijk moet de interpretatie begrensd blijven: het regest zegt in derselben Sache — ‘in dezelfde zaak’ — zodat de precieze oorsprong, wederpartij en omvang van de schuld uit de voorafgaande stukken moeten worden gereconstrueerd.
Adolf I van Kleef als Brabants leenman: 3 januari 1370
AA 0053 nr. 522 documenteert een tweede, veel latere dwarsverbinding tussen Kleef en Luxemburg. Wenzel van Bohemen, hertog van Luxemburg, Lotharingen, Brabant en Limburg, en zijn echtgenote Johanna verlenen graaf Adolf I van Kleef als leenman van het hertogdom Brabant een levenslange rente van 500 gulden. De heffing wordt gelegd op hun tol te Maastricht.
De akte is vooral politiek, leenrechtelijk en financieel van belang. Zij laat zien dat Adolf kort na zijn aantreden in Kleef formeel in een Brabants leenverband stond en inkomsten uit een bovenregionale tolbron ontving. Dat is een concrete verbinding met het Luxemburgs-Brabantse vorstenpaar, maar geen bewijs van bloedverwantschap.
Bekijk AA 0053 nr. 522 → · Lees de Luxemburgse duiding →
Twee filiatievragen opnieuw beoordeeld (10 oktober 2026)
Bij de dertiende-eeuwse naamgenoten identificeren wij personen primair met sterfjaar en regeerperiode. De interne Diederik V († 1260; Hagemann: Dietrich IV./VI.) was zoon van een Diederik en Margaretha van Holland. De interne Diederik VI († 1275; Hagemann: Dietrich V./VII.) was vader van Diederik Luf II († 1308/1309). Beide parentage-relaties zijn van A naar W herzien. Ook de bijbehorende vader-zoonfiliatie Diederik IV → V is ter consistentie W geworden.
Margaretha van Holland → Diederik V († 1260): W
De Annales Egmundenses melden bij 1182 het huwelijk van Margaretha, dochter van Floris III en Ada van Schotland, met een graaf van Kleef (MGH SS XVI, p. 469). In 1202 verschijnt de latere graaf als puer de Clive, onder voogdij van zijn oom Dirk VII van Holland. Manuel Hagemann, Dietrich IV. von Kleve (2016; herz. 2025), stelt de ouderidentiteit uitdrukkelijk vast. Methodische grens: de Egmondse annalen bewijzen het huwelijk, niet rechtstreeks het latere moederschap; zelfs de bronkritische compilatie Medieval Lands meldt dat de expliciete primaire afstammingsbron nog niet is geïdentificeerd. Daarom W, geen B.
Diederik VI († 1275) → Diederik Luf II: W
Hagemann, Dietrich V. von Kleve (2016; herz. 2025), noemt Diederik Luf II uitdrukkelijk onder de kinderen van de graaf (regering 1260–1275) en Aleidis van Heinsberg. Een Kleefse kroniek van omstreeks 1450, gepubliceerd door Seibertz (1869), p. 334 in het facsimile, noemt meerdere zonen met de naam Theodericus, waaronder een heer van Hülchrath en Tomburg. De formulering genuisse videtur geeft zelfs een voorzichtige toon aan de retrospectieve genealogie. De oorkonde AA 0053 nr. 62 (1 oktober 1285) en Lacomblet II, nr. 1011 (22 oktober 1298, tekst nog integraal te verifiëren) bevestigen de broerrelatie met de regerende graaf † 1305, maar zijn op zichzelf geen expliciet vaderschapsbewijs. Daarom W onder onze strikte B-definitie.
Voorkom verwisseling van de Luf-generaties
Diederik Luf I († 1277) was een jongere zoon van graaf Diederik V († 1260) en Hedwig van Meißen. Diederik Luf II († 1308/1309) was diens neef: zoon van de graaf † 1275 en broer van de regerende graaf † 1305. Onzekere nummering in oudere bronnen mag deze generaties niet samensmelten.
| Verbinding | Oud | Nieuw | Dragende bron | Beperking |
|---|---|---|---|---|
| Diederik IV → Diederik V († 1260) | A | W | Hagemann, Dietrich IV (2016/2025) | Geen eigentijdse directe filiatie geciteerd |
| Margaretha van Holland → Diederik V († 1260) | A | W | Annales Egmundenses 1182 + Hagemann | Annalen attesteren huwelijk, niet geboorte |
| Diederik VI († 1275) → Diederik Luf II | A | W | Hagemann + Kleefse kroniek, p. 334 + broerakten | Broerakten ≠ contemporaine vaderformule |
De belangrijkste Kleef-Mark-oorkonden
Onderstaande digitalisaten zijn afkomstig uit het bestand Landesarchiv Nordrhein-Westfalen, Abteilung Rheinland, AA 0053 / Kleve-Mark, Urkunden. De afbeeldingen zijn hier klein weergegeven; aanklikken opent het volledige meegeleverde digitalisaat. De stukken hebben niet allemaal dezelfde genealogische bewijskracht: sommige bewijzen een familieverhouding, andere leggen de juridische en goederenrechtelijke context vast.
Bronvermelding afbeeldingen: Landesarchiv Nordrhein-Westfalen, Abteilung Rheinland, bestand AA 0053 / Kleve-Mark, Urkunden. De meegeleverde digitalisaten zijn bestemd voor hergebruik met vermelding van archief en signatuur; controleer bij publicatie steeds de actuele hergebruiksvoorwaarden van het Landesarchiv.
Bronmatrix van de meegeleverde digitalisaten
| Signatuur | Datering | Functie in dit onderzoek |
|---|---|---|
| AA 0053 nr. 11 | 1259-12-03 | Dynastieke en erfrechtelijke verbinding Kleef–Luxemburg; de Latijnse tekst noemt de overleden Diederik Gerhards schoonvader. |
| AA 0053 nr. 14 | 1260-05-13 | Huwelijks- en generatiecontext Kleef–Gelre; de verloving van de latere graaf Diederik met Margaretha van Gelre. |
| AA 0053 nr. 27 | 1267-02-13 | Erfelijke leenrente van 80 pond uit de tol van Damme voor Diederik Luf I; directe persoons-, financiële en feodale context. |
| AA 0053 nr. 41 | 1275-05-13 | Directe vader-zoonformule binnen de Luf-tak. |
| AA 0053 nr. 62 | 1285-10-01 | Expliciete broerrelatie Diederik VII ↔ Diederik Luf II; Hülchrathse schuld- en vermogenscontext. |
| AA 0053 nr. 67 | 1289-10-05 | Verkoop van de in leen gehouden gerechten/rechtsgebieden Walsum en Eppinghausen; territoriale/leencontext, geen dragend genealogisch bewijs. |
| AA 0053 nr. 179 | 1328-06-24 | Van der Straten–Kleef-context. |
| AA 0053 nr. 189 | 1331-04-29 | Contextueel stuk; geen dragend filiatiebewijs. |
| AA 0053 nr. 217 | 1338-04-07 | Wolter Stecke draagt rechten op Hünxe, Spellen en Wallach over aan graaf Diederik VIII; direct territoriaal bewijs, geen filiatie. |
| AA 0053 nr. 217a | 1338 | Beeck en Sterkrade als Kleefse lenen; overdracht van halve gerechten in Götterswick, Hünxe, Spellen, Wallach en Gahlen. Afschrift; geen genealogisch filiatiebewijs. |
| AA 0053 nr. 263 | 1344-04-12 | Juridische context Van der Straten / Loif van Kleef. |
| AA 0053 nr. 263a | 1344-05-05 | Geraadpleegd, maar niet dragend voor de genealogische conclusie. |
| AA 0053 nr. 264 | 1344-05-22 | Arbitrage over Kalbeck; ondersteunende goederenrechtelijke context. |
| AA 0053 nr. 268 | 1344-08-23 | Vidimus met de akte van 13 juli 1330; kernstuk. |
| AA 0053 nr. 401 | 1358-01-25 | Jan van Kleef beleent Johann Stecke met Eppinghoven te Dinslaken; voortgezette Stecke-Kleefse leenband, geen filiatiebewijs. |
| AA 0053 nr. 416 | 1359-10-08 | Johanna van Brabant arbitreert in een Kleefse schuldzaak; voldoening uit inkomsten van het land Mechelen. Financieel/politiek contextbewijs, geen genealogisch bewijs. |
| AA 0053 nr. 522 | 1370-01-03 | Wenzel en Johanna verlenen Adolf I van Kleef als Brabants leenman een levenslange rente van 500 gulden uit de tol van Maastricht; directe leen-/financiële dwarsverbinding Kleef–Luxemburg/Brabant, geen filiatiebewijs. |
Wat betekent dit voor de voorouderlijn?
De gekozen deelroute door Huis Kleef wordt na herbeoordeling 10 oktober 2026 in het centrale model W: de eerder beperkende filiatie Diederik IV → V en Diederik VI → Luf II zijn nu W. De vroege aanloop via Rutger blijft buiten deze geselecteerde route een genealogische reconstructie. De verbinding Diederik Luf II → Margaretha van Kleef staat in het model W en de overgang via Aleid eveneens W; een hogere bewijsstatus voor een van deze relaties moet onafhankelijk worden vastgesteld. Blauwe omlijning van het geslacht betekent niet dat ieder ander Kleefs pad is bewezen.
De in 1182 gedocumenteerde verbinding met Holland
De Annales Egmundani noteren in 1182 het huwelijk van Margaretha van Holland, dochter van Floris III van Holland en Ada van Schotland, met de graaf van Kleef. In de nummering van deze website is die echtgenoot Diederik IV van Kleef; in de Duitse literatuur bestaan afwijkende graaftellingen. Het huwelijk staat als afzonderlijke relatie op B — bewezen.
Het huwelijk van Margaretha’s ouders is reeds in 1162 gedocumenteerd. Floris III noemt in een oorkonde van 28 augustus 1162 zijn huwelijk met de zuster van de Schotse koning (Koch nr. 151); nr. 152 uit dezelfde datum is in origineel overgeleverd. De Schotse kroniek van Melrose biedt daarnaast een onafhankelijke kroniektraditie. Het is onjuist om de oorkondedatum als exacte trouwdag te presenteren.
Wat dit niet bewijst: de zoon die in 1260 overleed
Hagemann beschrijft Diederik V van Kleef († 1260, in zijn andere telling Dietrich IV./VI.) als zoon van Diederik IV van Kleef en Margaretha en wijst op diens vermelding als puer de Clive in 1202, toen zijn Hollandse oom Dirk VII als voogd optrad. Dat biedt een sterke genealogische reconstructie, maar nog geen door ons gecontroleerde eigentijdse filiatiezin: W blijft W voor Margaretha → Diederik V en voor Diederik IV → Diederik V.
Bronmatrix
| Bewering | Bron | Status |
|---|---|---|
| Floris III × Ada, 1162 | OHZ nr. 151; Egmond; Melrose | B |
| Floris en Ada → Margaretha | Egmond 1182; oorkonde 1198 | B |
| Margaretha × Diederik IV, 1182 | Egmond 1182 | B |
| Margaretha/Diederik IV → Diederik V (†1260) | Hagemann; voogdij 1202 | W |
Primaire en secundaire vindplaatsen
- Annales Egmundani, onder 1162 en 1182 (voor de tweede vermelding: MGH Scriptores XVI, p. 469); tekstoverlevering kritisch te beoordelen, inclusief latere correctie sororem naar filiam.
- Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299, red. A.C.F. Koch, deel I, nr. 151 (28 augustus 1162, Vlaardingen/Egmond; afschrift) en nr. 152 (zelfde datum, origineel; afzonderlijk document).
- J.W.J. Burgers, “Trust in Writing: Charters in the Twelfth-Century County of Holland” (2008): diplomatische analyse en overleveringsvorm van nr. 151/152; wetenschappelijke publicatie.
- Chronica de Mailros (Kroniek van Melrose), annal 1162: onafhankelijke Schotse annalistische traditie; digitale kritische editie (Universiteit Glasgow).
- Oorkonde Dirk VII (1198), met Ada als moeder en Margaretha als zuster; bewijs voor de plaats van Margaretha in de Hollandse familiegroep.
- Oorkonde van Ada, markgravin van Brandenburg, 1205, Koch nr. 273; Latijnse tekst en Engelse vertaling (Columbia/Epistolae).
- Manuel Hagemann, “Dietrich IV. von Kleve”, Portal Rheinische Geschichte (LVR); biografie en genealogische beoordeling.
Van graafschap tot hertogdom: de historische context
Bert Thissen beschrijft hoe de afzonderlijke grafelijke bezittingen aan de Nederrijn pas geleidelijk een samenhangend territorium werden. In een oorkonde uit 1092 wordt een graaf Diederik van Kleef vermeld; dit is een eerste naamsvermelding, niet het precieze stichtingsjaar van een uitgewerkt graafschap. De twaalfde-eeuwse Annales Rodenses noemen Rutger als stamvader, maar de historiografische reconstructie van een ononderbroken filiatie blijft afzonderlijk bewijs vereisen.
Het grafelijke gebied groeide door kerkelijke voogdijrechten, verwerving van goederen en de verlening van stadsrechten. Wesel verkreeg in 1241 privileges, Kleef en Kalkar omstreeks 1242 en Grieth rond 1255. Het klevische territoriale bestuur werd in de veertiende eeuw sterker gestructureerd, onder meer met het Kleefse Urbar (1319) en het latere kopiaris (1336/1337).
Het oude gravenhuis stierf in 1368 in de mannelijke lijn uit; via de vrouwelijke opvolging volgde het huis Van der Mark. Adolf II van Kleef werd in 1417 tot hertog verheven. Onder zijn zoon Johan I bleven Kleef en Mark onder één vorst verbonden. Door het huwelijk van Johan III met Maria van Gulik-Berg kwamen de hertogdommen Gulik, Kleef en Berg en de graafschappen Mark en Ravensberg samen. Willem V bestuurde deze verbonden gebieden tot 1592. Na het overlijden van Johan Willem in 1609 leidde de erfopvolging tot een langdurig internationaal geschil.
Deze territoriale geschiedenis is aanvullend op de voorouderlijn via de Luf-tak. Het optreden als regerend graaf of hertog, en familieverbanden die in historische overzichtsartikelen staan, worden niet automatisch als directe afstamming van de auteur aangemerkt.
Bron: Bert Thissen, Herzogtum Kleve, LVR (2016, bijwerking 2020); DMS-bronfiche. De genoemde primaire teksten en oorkonden moeten voor B/W/A/H-wijzigingen afzonderlijk worden onderzocht.
Historisch kader Rijnland 785–1521: graafschap, vorsten en steden
De vorming van het Huis Kleef als territoriale macht moet worden gezien tegen de achtergrond van het Rijnland tussen de Ottoonse periode en de late middeleeuwen. Manfred Groten beschrijft hoe graafschappen, koninklijke rechten, goederenbezit en kerkelijke voogdijen vanaf de tiende eeuw steeds sterker in handen van regionale adelsfamilies samenkwamen. Vooral in de elfde en twaalfde eeuw werden burgen en bestuurscentra het uitgangspunt van zelfstandiger adellijke machtsgebieden. Dit helpt verklaren waarom de vroege Kleefse geschiedenis niet met één stichtingsdatum van een territorium samenvalt.
Voor de latere periode laat Swen Holger Brunsch zien dat de Slag bij Worringen (1288) de aanspraken van de aartsbisschop van Keulen op politieke overheersing in het Rijnland verzwakte. Graafschappen zoals Kleef, Gelre, Gulik en Berg kregen meer bewegingsruimte. De verbinding van Kleef met het Huis Mark in 1368/1369, de Slag bij Kleverhamm (1397), de verheffing tot hertogdom (1417) en de vereniging met Gulik-Berg (1521) tonen hoe politieke macht in de late middeleeuwen mede door erfopvolging en dynastieke huwelijken werd gevormd. De afzonderlijke bestuursgeschiedenis is uitgebreider besproken in het voorafgaande dossier op basis van Bert Thissen.
Bronnenkritische grens: deze twee wetenschappelijke periodeoverzichten verklaren het historische kader; zij leveren geen afzonderlijk bewijs voor de ouder-kindrelaties in de voorouderlijn via Diederik Luf. Huisgenoten en latere regerende hertogen zijn daardoor niet automatisch voorouders van de auteur.
Literatuur: Manfred Groten, Die Rheinlande im Hochmittelalter (DMS-fiche) en Swen Holger Brunsch, Die Rheinlande im Spätmittelalter (DMS-fiche).
Belangrijkste bronnen en literatuur
- Landesarchiv Nordrhein-Westfalen, Abteilung Rheinland, AA 0053 / Kleve-Mark, Urkunden, in het bijzonder nrs. 11, 14, 27, 41, 62, 67, 179, 217, 217a, 263, 264, 268, 401, 416 en 522.
- Deutsche Digitale Bibliothek – AA 0053 nr. 27, objectbeschrijving en genormaliseerde looptijd 13 februari 1267.
- Wolf-Rüdiger Schleidgen (red.), Kleve-Mark Urkunden 1223–1368, Siegburg 1983, in het bijzonder regest nr. 196 (13 juli 1330).
- Thomas R. Kraus, ‘Studien zur Frühgeschichte der Grafen von Kleve und der Entstehung der klevischen Landesherrschaft’, Rheinische Vierteljahrsblätter 46 (1982), p. 1–47.
- Stefan Frankewitz, studie over de goederen- en rechtsgeschiedenis rond Kalbeck; gebruikt de Kleve-Mark-oorkonden voor de verhouding tussen Diederik van der Straten, Margaretha en de Luf-tak.
- Friedrich Wilhelm Oediger (red.), bronnenuitgaven voor de interne geschiedenis van het graafschap Kleef.
- Deutsche Biographie / Neue Deutsche Biographie – Grafen von Kleve.
- LVR – Portal Rheinische Geschichte: Hertogdom Kleef.
- Loo-Kroniek 63, als secundaire wegwijzer naar Schleidgen en de Van der Straten/Kalbeck-bronnen.